Maria Janion należy do jednej z najbardziej znanych i cenionych polskich historyczek literatury. Chociaż profesorka odeszła w 2020 roku to jej teksty wciąż są niesamowicie aktualne i warte uwagi. Wydawnictwo Literackie wznowiło jedno z przełomowych dzieł badaczki.
Niesamowita Słowiańszczyzna to lektura wymagająca, ale dająca bardzo dużo satysfakcji i otwierająca oczy na pewne zjawiska w literaturze, na które wcześniej nie zwracało się uwagi. Zresztą to nie tylko opowieść o literaturoznawstwie i humanistyce, ale przede wszystkim próba spojrzenia na współczesną polskość właśnie przez pryzmat słowiańszczyzny. Maria Janion w sposób niezwykle dokładny przygląda się polskim fantazmatom i niepokojom. Zwraca dużą uwagę na traumę, która towarzyszy nam od zarania dziejów, czyli utknięcia geograficznego i ideologicznego pomiędzy wschodem a zachodem. To przede wszystkim szansa na zrozumienie współczesnej Polski.
Badaczka w Niesamowitej Słowiańszczyźnie patrzy na Polskę inaczej. Głównym punktem wyjścia jest stosunek Polek i Polaków do słowiańskich korzeni. Podkreśla, iż również to jest tematem nieprzepracowanym i pełnym narodowych kompleksów. Słowiańska mitologia bowiem od lat wzbudza wiele kontrowersji. Nie zachowały się teksty potwierdzające jej istnienia przed chrztem Polski. Zaś te greckie, nordyckie czy celtyckie są bardzo rzetelnie udokumentowane. To od lat wzbudza w naszym narodzie poczucie bycia gorszym. Właśnie to staje się punktem wyjścia dla Marii Janion, która rzetelnie prześladziła losy słowiańszczyzny w naszym kraju na przestrzeni lat.
Duży nacisk literaturoznawczyni postawiła na romantyzm. Dzięki Niesamowitej Słowiańszczyźnie dowiedziałam się skąd w twórczości Mickiewicza czy Słowackiego wzięły się elementy mitologii słowiańskiej. Jest to interesujący trop, w którym Maria Janion podkreślała jak bardzo polskie korzenie, zwłaszcza te pogańskie, miały wpływ na kształt nie tylko literatury romantyzmu, ale też narodzin martyrologii polskiej. Kompleks wyplenienia mitologii słowiańskiej przez kościół chrześcijański był dla romantyków impulsem do podejmowania tego tematu i, chąc nie chcąc, przyczyniło się do tego okropnego polskiego cierpiętnictwa, z którym mierzymy się do dziś.
W Niesamowitej Słowiańszczyźnie na próżno szukać światopoglądu samej autorki. Maria Janion skupia się na opisaniu pewnych zależności, wysnuwa tezy i hipotezy, zachęca do własnych przemyśleń. To wzbogacająca lektura, która zmusza do myślenia i tworzenia swoich wniosków. Osobiście bardzo podobała mi się analiza, nazwijmy to: problemu Polski, w której badaczka skrupulatnie opisała kompleks bycia między wschodem a zachodem. Z jednej strony chcielibyśmy być postrzegani w ramach bardziej rozwiniętej i kulturowej Europy Zachodniej, ale z drugiej strony ciągnie nas do prostoty i swojskości Europy Wschodniej.
Chociaż Niesamowita Słowiańszczyzna jest książką naukową to czyta się ją niesamowicie lekko. Język nie jest wyszukany, ale konkretny, dzięki czemu łatwo wsiąknąć w historyczne perypetie Polski. Autorka potrafi również utrzymać uwagę czytelnika, przez co naprawdę ciężko oderwać się od lektury. Dla mnie było to niezwykle cenne doświadczenie, które pozwoliło mi spojrzeć nieco inaczej na aktualną sytuację w Polsce. interesująca teza, którą wysnuła Maria Janion, iż współczesną polskość najlepiej zrozumieć przez słowiańskość, początkowo wydawała mi się nieco na wyrost. Jednak z każdą kolejną stroną utwierdzałam się w przekonaniu, iż to interesujące podejście, które naprawdę tłumaczy wiele schematów. Zwłaszcza tych negatywnych jak chociażby faszyzm.
Niesamowita Słowiańszczyzna to prawdziwa perełka dla literaturoznawców czy humanistów, ale śmiało poleciłabym ją również fanom szeroko pojętej kultury. Próba zrozumienia współczesnej Polski przez słowiańszczyznę jest procesem, który otwiera oczy. Owszem, nie ze wszystkim należy się z Marią Janion zgodzić, ale na pewno jest to przestrzeń idealna do poszerzania swoich horyzontów. Niemniej jest to książka, po którą warto sięgnąć, kiedy już się jakąś wiedzę ma (zwłaszcza o ile chodzi o romantyzm), bo dla laików wiele nawiązań może być niezrozumiałych i przez to lektura może okazać się nużąca. Osobiście, jako fanka literatury romantycznej, pochłonęłam Niesamowitą Słowiańszczyznę jednym tchem!
Okładka książki Niesamowita SłowiańszczyznaAutor: Maria Janion
Wydawca: Wydawnictwo Literackie
Premiera: 22 lipca 2026 r.
Oprawa: twarda
Stron: 360
Cena katalogowa: 64,90 zł
Powyższa recenzja powstała w ramach współpracy z Wydawnictwem Literackie. Dziękujemy!
Fot. główna: materiały promocyjne – kolaż (Wydawnictwo Literackie)
