Zarząd Związku Województw RP apeluje o zmiany w VAT. Instytucje kultury pod presją kosztów i niejasnych przepisów

Zarząd Związek Województw Rzeczypospolitej Polskiej przyjął 3 lutego 2026 roku stanowisko dotyczące wpływu działalności impresaryjnej – czyli sprzedaży spektakli poza siedzibą – na funkcjonowanie instytucji kultury oraz ich rozliczenia podatkowe. Samorządy alarmują: obecne regulacje VAT znacząco podnoszą koszty działalności teatrów, muzeów i innych placówek, a w skrajnych przypadkach mogą ograniczać dostęp mieszkańców do bezpłatnych wydarzeń kulturalnych.

Spór z fiskusem trwa od dekady

Jak przypomina Zarząd Związku, problemy zaczęły się w 2016 roku, wraz z nowelizacją ustawy o VAT i wprowadzeniem tzw. prewspółczynnika. Wcześniej instytucje kultury mogły odzyskiwać cały podatek naliczony przy zakupach związanych z organizacją wydarzeń – także tych nieodpłatnych. Po zmianach fiskus uznał jednak, iż konieczne jest odliczanie proporcjonalne.

W praktyce oznacza to, iż muzea czy teatry odzyskują dziś jedynie część VAT, często zaledwie kilkadziesiąt procent. Dla niektórych placówek przekłada się to na straty liczone w milionach złotych.

Problem polega na tym, iż instytucje kultury prowadzą tzw. działalność mieszaną. Z jednej strony realizują misję publiczną – organizując darmowe wystawy, koncerty czy wydarzenia promocyjne – z drugiej sprzedają bilety oraz pamiątki. Fiskus często traktuje działania nieodpłatne jako niezwiązane z działalnością gospodarczą, co wymusza stosowanie prewspółczynnika i ogranicza prawo do odliczenia VAT.

Tymczasem – jak podkreślają samorządowcy – bezpłatne wydarzenia mają charakter marketingowy i bezpośrednio wpływają na frekwencję oraz sprzedaż biletów.

Sądy: wszystko zależy od okoliczności

Stanowisko przypomina, iż w orzecznictwie nie ma jednej, uniwersalnej reguły. W części spraw Naczelny Sąd Administracyjny przyznawał rację instytucjom kultury, uznając, iż nieodpłatne działania mogą być ściśle powiązane z działalnością gospodarczą. W innych przypadkach sądy stawały po stronie fiskusa, wskazując, iż zasadniczym celem takich wydarzeń była realizacja misji statutowej, a nie promocja sprzedaży.

Efekt? Każda instytucja musi indywidualnie udowadniać związek między darmowymi inicjatywami a przychodami, co zwiększa niepewność prawną i ryzyko podatkowe.

Sprzedaż spektakli poza siedzibą pogłębia problem

Nowym wyzwaniem jest rozwijająca się działalność impresaryjna. Zgodnie z ustawą o VAT, spektakle grane poza stałą siedzibą instytucji korzystają ze zwolnienia podatkowego, podczas gdy przedstawienia wystawiane „u siebie” objęte są 8-procentową stawką.

W rezultacie teatry prowadzą jednocześnie sprzedaż opodatkowaną i zwolnioną z VAT, co dodatkowo komplikuje rozliczenia i wymusza stosowanie zarówno proporcji, jak i prewspółczynnika. To z kolei oznacza:

• brak prawa do pełnego odliczenia VAT,

• wzrost kosztów działalności,

• konieczność prowadzenia rozbudowanej ewidencji,

• większe ryzyko kontroli skarbowych.

Do tego dochodzą koszty logistyczne wyjazdów: transport scenografii, wynajem sal, noclegi i diety dla zespołów artystycznych. Często wpływy z biletów nie pokrywają tych wydatków, a deficyt musi być finansowany z dotacji organizatora.

Apel o powrót do zasad sprzed 2016 roku

Prezes Zarządu Związku, Olgierd Geblewicz, podkreśla, iż działalność impresaryjna jest ważnym narzędziem upowszechniania kultury – także poza granicami regionów. Jednocześnie zaznacza, iż obecne przepisy realnie obciążają budżety instytucji.

Dlatego Zarząd Związku Województw RP proponuje powrót do stanu prawnego sprzed 2016 roku, czyli likwidację prewspółczynnika dla instytucji kultury. Stanowisko zostało skierowane m.in. do Marta Cienkowska.

Samorządy liczą na dialog z rządem i systemowe rozwiązania, które pozwolą instytucjom kultury skupić się na swojej podstawowej misji – zapewnianiu szerokiego dostępu do sztuki – zamiast na skomplikowanych i kosztownych rozliczeniach podatkowych.

Pełna treść stanowiska Zarządu Związku Województw RP:

https://polskieregiony.pl/wp-content/uploads/2026/02/Stanowisko-Zarzadu__stanowisko-instytyucje_kultury.pdf