Olivier Chan wyrasta na czołową reżyserkę kina społecznego w Hong Kongu. Po sukcesie swojego debiutu Still Human powraca w dużo bardziej mrocznej i przygnębiającej odsłonie. Urywki z macierzyństwa poruszają temat dwustronnej presji, jakiej poddawane są młode hongkońskie matki. Twórczyni podeszła do tego zadania bardzo sumiennie – film jest prawdziwym katalogiem kwestii dotyczących macierzyństwa poruszanych w tej chwili w debacie publicznej. Czy z pożytkiem, czy ze szkodą dla materii filmowej?
Jing poznajemy w dniu, w którym wraca do pracy w piekarni po urodzeniu dziecka, licząc, iż odzyska swoją tożsamość, którą trzy miesiące wcześniej musiała odłożyć na półkę. Okazuje się jednak, iż tak naprawdę to dopiero początek zmagań o siebie – i iż praktycznie w świecie, w którym matki są między młotem tradycji a kowadłem współczesnych wymagań, są one skazane na porażkę. Nie ma chyba niedogodności, wyzwania ani presji, której nie byłaby poddawana Jing – teściowa robi docinki i podejmuje decyzje w stosunku do dziecka wbrew ustaleniom z rodzicami, niemowlę ma problemy z jedzeniem i waży za mało, oprócz tego krzyczy całe dnie i noce; jedyną osobą odpowiedzialną za dziecko jest, jako matka, Jing; zaangażowanie jej męża jest sporadyczne, powierzchowne i nie traktowane priorytetowo; Jing jest w pracy wiecznie zmęczona i popełnia błędy. Im dalej w las, tym więcej drobniejszych i większych nieprzyjemności się nawarstwia, sprawiając, iż Jing, a wraz z nią widzowie, nie mogą w ogóle złapać oddechu.
fot. „Urywki z macierzyństwa” / materiały prasowe Festiwalu Filmów Azjatyckich Pięć SmakówFaktycznie, jeżeli coś ma pójść źle w życiu Jing, na pewno pójdzie. Fabuła skonstruowana jest tak, aby objąć jak największą liczbę systemowych i relacyjnych problemów związanych ze współczesnym macierzyństwem. Oprócz znanych z naszego zachodniego podwórka nierównego podziału obowiązków i systemowych dyskryminacji dochodzi jeszcze specyfika chińskiej kultury i tradycji. Jing poprzez męża jest przywiązana do swoich teściów – mąż Jing jest najstarszym synem i w związku z tym ma zwyczajowe obowiązki wobec swoich rodziców. Przynależność do rodziny i pełniona w niej funkcja – córki, synowej, żony, matki – jest kulturowo dużo bardziej istotnym elementem tożsamościowym niż jesteśmy do tego przyzwyczajeni na Zachodzie. Pod tym nawałem problemów gubią się bohaterowie jako osoby. Nie mamy szansy poznać Jing poza byciem matką – ta rola wydaje się kłaść długim cieniem na wszystkie aspekty jej życia oraz na wszystkie jej relacje. I jest w tym odzwierciedlenie pewnej prawdy życiowej, ale jednocześnie sprowadza interakcje i przeżycia bohaterów do funkcji argumentów w toczącej się dyskusji. O mężu Jing wiemy tyle, ile potrzebne jest do przedstawienia problemu obciążenia mentalnego i niewidzialnej pracy, podobnie reszta bohaterów wydaje się jednowymiarowa, bez indywidualnych cech charakteru. Dialogi pełnią funkcję zobrazowania problemu, nie rozwoju postaci czy budowania napięcia czy emocji, są bardziej deklaratywnymi monologami.
fot. „Urywki z macierzyństwa” / materiały prasowe Festiwalu Filmów Azjatyckich Pięć SmakówJednocześnie Chen, wykorzystując narrację w sposób dyskursywny i publicystyczny, zadaje kilka ważnych pytań, z których część już padała wielokrotnie, z częścią jednak jeszcze się nie spotkałam. Z ciężkiej od argumentów fabuły wyłania się równie ciężkie spostrzeżenie: macierzyństwo nie tylko ma swoją cenę płaconą przez matki w poświęceniu; ma również swoją wartość, która jak najbardziej jest mierzalna – co oznacza, iż podlega także, razem z poświęceniem, niekończącej się optymalizacji. Ojcostwo również da się zmierzyć i zoptymalizować – jednak w tym przypadku jednostką mierniczą zamiast poświęcenia jest wspaniałomyślność: zmiany pieluchy raz na jakiś czas, zawiezienie laktatora do naprawy (lub sama obietnica zrobienia tego), przejęcie części obowiązków na czas choroby partnerki. W Urywkach z macierzyństwa dziecko w tym układzie nie jest osobą z własną osobowością i kształtującym się charakterem, jest rodzajem MacGuffina, wytrychu posuwającego do przodu zarówno fabułę, jak i kolejne poziomy, jakie ludzie indywidualnie i w parach starają się jak najbardziej efektywnie zaliczyć. Nic dziwnego, iż w narracji niemowlę staje się gorącym kartoflem przerzucanym między członkami rodziny, a miłość do niego może pojawiać się w deklaracjach słownych, ale my jako widzowie nie możemy jej zobaczyć, dotknąć, poczuć; widzimy tylko niekończący łańcuch obierania się z własnego człowieczeństwa, który zawłaszcza całe znaczenie tego słowa.
fot. „Urywki z macierzyństwa” / materiały prasowe Festiwalu Filmów Azjatyckich Pięć SmakówTak ponura treść obiera zaskakująco standardową dla kina społecznego formę. Wypłowiałe kolory, kamera sugerująca podglądanie bohaterów, zbliżenia wykorzystywane sporadycznie, imitowanie stylu dokumentalnego – Chen wykorzystuje to ABCD tworzenia kina społecznie zaangażowanego. Ciężar tematyki i pesymizm wpisany w produkcję sugerowałby bardziej kreatywne czy choćby gatunkowe podejście estetyczne. Chen jednak najwyraźniej zależało na zachowaniu surowości i zbliżeniu się jak najbardziej do autentyczności doświadczenia, do czego wykorzystała znane i sprawdzone środki filmowe. Gdy narracja zbliża się do konkluzji, a główna bohaterka do ściany, pojawiają się sekwencje montażowe wybijające z dokumentalnego charakteru i nadające niejednoznaczności i otwartości zakończeniu. I ta otwartość – pozostawienie możliwości rozwiązania inne niż najgorsze to jedyny promyk nadziei, na który pozwala sobie twórczyni. Urywki z macierzyństwa to katalog wszystkich matczynych udręk, ucieleśnionych w jednej postaci. Jest to ponura wizja, która każe się zastanawiać, jaki w ogóle jest sens posiadania dzieci i czy jakiekolwiek zmiany systemowe i kulturowe są możliwe do zrealizowania.
Korekta: Michalina Nowak
Tekst powstał w ramach patronatu medialnego nad Festiwalem Filmów Azjatyckich Pięć Smaków.
