Substancja – recenzja książki. Arystokracja w krzywym zwierciadle

Polska klasa wyższa na przestrzeni wieków charakteryzowała się sporą dozą karykatury i absurdu. Mechanizmy rządzące tym środowiskiem na przełomie XVIII i XIX wieku wydają się wyjątkowo wdzięcznym materiałem na pełną groteski historię. Jak w takim razie wypada najnowszy tytuł wydawnictwa Znak Literanova?

Substancja to najnowsze dzieło Michała Witkowskiego, laureata Nagrody Nike Czytelników z 2024 roku. Książka jest drugą powieścią w dorobku autora. Akcja rozpoczyna się w 1770 roku. Zostajemy wrzuceni w sam środek krystynopolskiego pałacu, w którym na każdym kroku natrafiamy na kolejne intrygi. Choć dwór sprawia wrażenie niezwykle eleganckiego, za jego kulisami dzieją się rzeczy, o których lepiej, żeby nikt się nie dowiedział.

Centralną postacią jest Anna Potocka, żona Franciszka Salezego Potockiego, jednego z największych lokalnych magnatów. Kobieta próbuje podporządkować sobie cały dwór i nie cofnie się przed naprawdę haniebnymi czynami, by osiągnąć swój cel. Wraz z rozwojem wydarzeń kolejne tajemnice wychodzą na jaw, a zbrodnie stają się coraz mroczniejsze i bardziej makabryczne. Każdy próbuje ugrać coś dla siebie. Kto natomiast wyjdzie z tego wszystkiego z głową na karku? Do ostatnich stron Substancja utrudnia znalezienie odpowiedzi na to pytanie.

To, co najbardziej wyróżnia Substancję, to język, którym posługuje się autor. Doczekał się on choćby własnego określenia – witkowszczyzna – ze względu na swoją wyjątkowość i charakterystyczny styl. Dla wielu czytelników stanowi on jeden z największych atutów twórczości pisarza. Niestety, mnie podczas lektury mocno przeszkadzał. Nazbyt rozbudowane opisy i wielokrotnie złożone zdania sprawiały, iż momentami traciłem wątek i nie do końca rozumiałem, o czym adekwatnie Witkowski pisze. Przebicie się przez historię okazało się przez to dość karkołomnym zadaniem.

Zastosowany styl nawiązuje również do czasów, w których rozgrywa się akcja. Na każdym kroku spotykamy archaizmy i konstrukcje zdań, które z dzisiejszej perspektywy brzmią wręcz komicznie. Pomaga to oswoić się ze światem przedstawionym. W rezultacie czytelnik czuje się niemal częścią dworu, a nie tylko biernym obserwatorem wydarzeń. Momentami jednak zabawa przestarzałymi formami językowymi posuwa się tak daleko, iż ponownie miałem problem z odnalezieniem się w lekturze. Sam pomysł uważam za udany, ale bez wątpienia podnosi on próg wejścia do tej powieści.

Fot. Michał Witkowski na materiałach prasowych

Przytłoczyła mnie również liczba postaci i prowadzonych wątków. Substancja ma ich od groma i odnoszę wrażenie, iż Witkowski złapał zbyt wiele srok za ogon. Niektóre elementy fabuły, jak chociażby romans Stanisława Szczęsnego Potockiego i Gertrudy Komorowskiej, otrzymują odpowiednio dużo miejsca. Autor poświęca im wiele stron i rozdziałów, dzięki czemu możemy obserwować, jak ich relacja rozwija się na przestrzeni kolejnych miesięcy. Wiele innych postaci pojawia się natomiast adekwatnie tylko po to, żeby być. Dostają swoje krótkie fragmenty, ale podczas lektury czuć, iż można byłoby zrobić z nimi znacznie więcej. Kiedy fabuła zaczyna przyspieszać, autor po prostu porzuca część tych bohaterów i nie zapewnia im żadnego konkretnego zakończenia. Ich wątki pozostawiają więc spory niedosyt. Biorąc jednak pod uwagę, jak wiele postaci i historii Witkowski wprowadził do powieści, trudno się dziwić, iż nie wszystko udało mu się dopiąć na ostatni guzik.

Substancja znakomicie radzi sobie za to z kreowaniem świata przedstawionego. Wizja dworu jest niezwykle barwna, a kostiumy, w które Witkowski odziewa swoich bohaterów, świetnie oddają ducha epoki. Charakter i pochodzenie poszczególnych postaci pozwalają z kolei poznać szeroki przekrój polskiego społeczeństwa XVIII wieku. Poruszony w książce problem podziałów klasowych szczególnie dobrze wybrzmiewa w dość nietypowym fragmencie poświęconym Kacprowi Janickiemu i Janowi Czerwińskiemu. Ten segment nieco odbiega od reszty powieści, ale zdecydowanie zapada w pamięć i należy do moich ulubionych.

Choć doskonale rozumiem zachwyty nad Substancją, nie potrafię ocenić tej książki pozytywnie. Wykorzystany przez autora język można uznać za piękny i nowatorski, ale mnie przede wszystkim utrudniał odbiór historii. Dotarcie do końca okazało się przez to dość męczące. Doceniam świat, który Witkowski wykreował, oraz interesujące przedstawienie tak nietypowego środowiska. Nie sądzę jednak, żebym kiedykolwiek wrócił do tego tytułu. Powieść może mocno podzielić czytelników, ale mimo wszystko zachęcam do samodzielnego sprawdzenia, czy przypadnie wam do gustu. choćby jeżeli nie, bez wątpienia nie uznacie jej za nieinteresującą.

Autor: Michał Witkowski
Wydawca: Znak Literanova
Premiera: 14 października 2026 r.
Oprawa: twarda
Stron: 524
Cena katalogowa: 59,99 zł

Powyższa recenzja powstała w ramach współpracy z wydawnictwem Znak Literanova. Dziękujemy!
Fot. główna: materiały promocyjne – kolaż (Znak Literanova)