Północ czy południe? Rozmowa z Konradem Baranowskim

kulturaupodstaw.pl 4 godzin temu
Zdjęcie: fot. Adrian Wykrota, na zdj. Konrad Baranowski


Adrian Wykrota: Lubisz patrzeć w niebo?

Konrad Baranowski: Nigdy nie miałem takich „kosmicznych” zainteresowań, ale faktycznie w ciągu ostatnich kilku lat parę osób stwierdziło, iż chyba bardzo lubię patrzeć w niebo i je obserwować. Nie prowadzę żadnych statystyk, ale coś w tym musi być.

AW: 12:00 czy 00:00? Północ czy południe? Nawiązuję oczywiście do tytułu twojej wystawy prezentowanej w ramach Wielkopolskiego Festiwalu Fotografii.

KB: To celowy zabieg, mający trochę zmylić widza. Specjalnie zastosowałem w tytule format dwunastogodzinny zamiast dwudziestoczterogodzinnego, żeby bliżej nie określać pory wykonania fotografii.

fot. Adrian Wykrota

Kiedy zacząłem wychodzić w teren w nocy, przy świetle księżyca, ogromnie zaskoczyło mnie, jak łatwo jest zarejestrować światło odbite. W nocy wydaje nam się, iż jest odrobinę ciemniej – teoretycznie wszystko widać, ale trochę inaczej, nie do końca wyraźnie.

Tymczasem matryca aparatu, także w zwykłym telefonie, jest dziś bardzo czuła i potrafi to światło wychwycić, a choćby lekko podbić. Zaskoczyło mnie, jak łatwo było to uchwycić, w efekcie sporo moich nocnych kadrów przypomina zdjęcia zrobione w dzień – kilka odbiegają od fotografii wykonanych w samo południe, a przecież zostały zarejestrowane koło północy.

AW: Doprecyzujmy główną ideę projektu. W jaki sposób powstają te zdjęcia i o czym tak naprawdę opowiadają?

KB: Wszystkie fotografie zostały wykonane w nocy i rejestrują światło wtórne, czyli światło słoneczne odbite od Księżyca. Powstawały w czasie pełni lub w jej okolicach. Później celowo planowałem wyjścia również wtedy, gdy tarcza Księżyca była oświetlona w siedemdziesięciu, a choćby pięćdziesięciu procentach, bo chciałem sprawdzić, jak wpłynie to na obraz i czy cokolwiek się zmieni.

Pojawia się tutaj termin albedo. Nie jest to samo zjawisko, ale wartość określająca zdolność odbijania światła przez ciało niebieskie, które nie świeci własnym światłem. Właśnie wokół tego pojęcia wszystko w moim projekcie zaczęło się kręcić. Na początku była to prosta obserwacja w terenie i dostrzeżenie samego zjawiska, potem przyszła próba rejestracji, aż wreszcie przerodziło się to w mały research. Fotografowałem o różnych porach i musiałem mocno wgryźć się w całą mechanikę nieba – zrozumieć, jak to działa i kiedy w ogóle warto pojawiać się w plenerze.

fot. Konrad Baranowski

Im bliżej pełni, tym wcześniej Księżyc ukazuje się nad horyzontem. Z kolei po pełni, kiedy zaczyna go ubywać, wschodzi znacznie później. Poza tym za każdym razem pojawia się w innym miejscu i przesuwa w określonym kierunku – azymut, wysokość i cała ścieżka nad horyzontem wyglądają inaczej.

Algorytm na Facebooku przyzwyczaił się już do moich zainteresowań i regularnie podpowiada mi informacje o superksiężycach czy innych zjawiskach astronomicznych. Czasami zdarza się tak, iż Księżyc pojawia się na dwadzieścia minut zaledwie kilkanaście stopni nad horyzontem. Przez gęstość atmosfery jego światło jest wtedy zupełnie inne: bardzo ciepłe, żółte, niemal pomarańczowe, przypominające wschodzące słońce.

Kiedy natomiast znajduje się wyżej, daje typowe dla pełni, zimne, białe i intensywne światło. W gruncie rzeczy na moich zdjęciach mamy więc do czynienia z odbiciem odbicia – fotografowałem światło odbite od Księżyca, które następnie odbijało się od powierzchni Ziemi.

AW: Mam wrażenie, iż twoje zdjęcia przenoszą nas do pracowni kogoś, kto pasjonuje się gwiazdami i kosmosem, ale bada je w sposób amatorski, wykorzystując „prostą obserwację”, o której wspominasz w tekście towarzyszącym ekspozycji.

KB: Początek projektu na pewno taki nie był – wynikał raczej z czystej fascynacji i zaskoczenia, iż takie światło da się w tak prosty sposób zarejestrować. Z czasem jednak, gdy zacząłem nad tym głębiej myśleć, faktycznie moje fotografowanie przyjęło formę może nie naukowej, ale przednaukowej obserwacji. Pojawiło się wnioskowanie i refleksja nad tym, co widziałem wcześniej.

fot. Adrian Wykrota

Tego projektu nie da się realizować codziennie. Zdjęcia można robić tylko w określonych momentach miesiąca, dzięki czemu zostaje dużo czasu w przygotowania i przemyślenia. Przerodziło się to w dość zaawansowane poszukiwanie, choć bez ścisłej metodologii czy sztywnych ram.

Szukałem podobieństw na poziomie wizualnym, ale sięgałem też do literatury naukowej. Teoretycznie, fotograf nie musi posiadać takiej wiedzy, żeby wykonać fotografie, ale czerpanie z astronomii jako nauki dało mi dużo bogatszy obraz. Geometria sferyczna, fotometria, geologia ciał niebieskich, wszystkie te elementy starałem się później pokazać.

AW: Czyli było to świadome badanie oparte w dużej mierze na intuicji?

KB: Tak, dlatego w tekście do wystawy odniosłem się do kosmologii przyrodniczej jako pewnej podstawy. To obserwacja oparta na zmysłach: wyjście w teren i bezpośrednie doświadczanie zjawisk. Nie polega wyłącznie na patrzeniu w górę, bo równocześnie obserwujemy otaczającą nas przyrodę – ze względu na zanieczyszczenie świetlne zwykle trzeba wyjechać daleko od świateł miasta.

Ciekawa jest sama różnica między obserwacją naukową a przyrodniczą, choć mają one elementy wspólne. Wychodząc w plener, nie dysponowałem żadnymi narzędziami do pomiaru natężenia czy barwy światła; nie badałem, jakie spektrum do nas dociera, a co zostało pochłonięte przez powierzchnię Księżyca. Dzisiaj mamy obfity materiał fotograficzny i dokładne mapy geologiczne Srebrnego Globu, ale z perspektywy zwykłego człowieka spoglądającego w górę ta wiedza nie jest bezpośrednio dostępna.

Dlatego mocno czerpałem ze starszych źródeł – interesowało mnie, jak wyglądała obserwacja nieba, zanim wynaleziono teleskop. Ludzie mieli wtedy przeróżne wyobrażenia. Ciemniejsze obszary na tarczy Księżyca, czyli bazaltowe niziny, nazywali morzami i oceanami, sądząc, iż znajduje się tam woda.

Za każdym razem rodziły się we mnie nowe pytania. Skoro Księżyc jest tak jasnym punktem na nocnym niebie, to ile światła adekwatnie odbija? Okazuje się, iż zaledwie około dziesięciu, dwunastu procent. Jego albedo jest więc bardzo niskie, a sam w sobie jest obiektem dość ciemnym.

Zacząłem się zastanawiać, co dokładnie znajduje się na jego powierzchni. Przejrzałem całe udostępnione archiwum misji Apollo ze wszystkimi magazynkami średnioformatowych filmów. Kiedy Księżyc nie jest prześwietlony nocnym blaskiem, okazuje się, iż nie jest choćby całkowicie szary. Oficjalnego zapytania do NASA o wypożyczenie próbek gruntu nie wysłałem – przypuszczam, iż nie udałoby się ich uzyskać do sfotografowania, postanowiłem jednak poszukać na Ziemi miejsc i struktur o podobnym charakterze. To była próba rekonstrukcji tamtego krajobrazu – znalezienia przestrzeni, które wizualnie przypominają powierzchnię Księżyca, choć oczywiście nią nie są.

AW: Wspomniałeś o zanieczyszczeniu świetlnym i konieczności wyjeżdżania za miasto. Mam wrażenie, iż takie otoczenie bardzo tym zdjęciom pomaga – surowy krajobraz od razu uruchamia w nas wyobrażenia o Księżycu i kosmosie.

KB: Tutaj nakładają się dwa wymiary. Z jednej strony szukałem miejsca wolnego od świateł ulicznych czy łuny znad gospodarstw domowych, bo zależało mi na autentyczności tego oświetlenia. Każdy, kto robił zdjęcia wieczorem, wie, iż sztuczne światło daje mocny, pomarańczowy zafarb. Gdybym fotografował w miejscu, gdzie mieszają się różne źródła światła, od razu byłoby to widać na matrycy. Oczywiście da się to usunąć w postprodukcji, ale nie o to mi chodziło.

Z drugiej strony poruszałem się w określonych ramach terytorialnych i bardzo pomogła mi znajomość lokalnego terenu. Nie uprawiałem turystyki fotograficznej polegającej na podróżowaniu w miejsca, które naturalnie wyglądają jak inna planeta – na przykład na wyspy wulkaniczne czy w wysokie partie skał.

AW: Gdzie konkretnie powstawały te zdjęcia?

KB: Na południu Wielkopolski, niedaleko mojego rodzinnego Ostrzeszowa. W tamtych okolicach znajduje się sporo żwirowni i małych kopalni piasku, w których krajobraz z natury rzeczy nieustannie się zmienia. Za każdym razem, gdy tam wracałem, wyglądało to trochę inaczej. Na to nakładał się wspominany tranzyt Księżyca, pora roku i pora nocy – latem trzeba było wychodzić późno, natomiast zimą idealne warunki trafiały się już około godziny siedemnastej.

Niezwykle interesujące okazało się też działanie chmur. Cienka warstwa zachmurzenia nie zatrzymuje światła Księżyca, ale działa jak fotograficzna blenda – pięknie rozprasza i zmiękcza światło, zmieniając charakter przestrzeni. Na szczęście w okolicach wiosek, po których się przemieszczałem – na polach, w żwirowniach czy na skraju lasu – około godziny dwudziestej drugiej lub dwudziestej trzeciej gaszono latarnie uliczne, co dodatkowo redukowało wszelkie zakłócenia. Pewnie gdzieś w oddali zawsze majaczyła delikatna łuna, ale były to miejsca względnie czyste świetlnie.

AW: To pokazuje, iż cały proces wymagał od ciebie konkretnego przygotowania i ciągłego zdobywania doświadczenia.

KB: Z jednej strony była to spontaniczna obserwacja, a z drugiej wspomagałem się współczesnymi narzędziami – przede wszystkim aplikacjami z radarem pogodowym. Najlepiej sprawdzało się porównywanie danych z trzech różnych aplikacji naraz, bo często polowałem na krótkie okna pogodowe.

fot. Konrad Baranowski

Zdarzało się, iż luka w chmurach dawała zaledwie dziesięć czy piętnaście sekund czystego nieba. Stałem wtedy w gotowości, odliczając czas, żeby na trzy cztery zrobić zdjęcie, zanim tarcza znów się schowa.

Pogoda potrafiła mocno pokrzyżować plany, ale czasem przynosiła też niespodziewane efekty. Zawężenie obszaru poszukiwań do południowej Wielkopolski sprawiło, iż zacząłem zwracać ogromną uwagę na detale związane z porami roku – zupełnie inaczej wygląda przecież zmrożony piasek, inaczej warstwa lodu, a jeszcze inaczej wyglądają strużki po ulewnym deszczu.

AW: Myślę, iż właśnie dzięki temu, iż wracałeś w znane sobie miejsca zamiast uprawiać turystykę fotograficzną, uniknąłeś pułapki, w którą często wpada astrofotografia. Zdjęcia nocnego nieba zwykle bazują na pewnym efekciarstwie: aparat na statywie, bardzo długa ekspozycja, smugi przemieszczających się gwiazd. Kiedy widzisz taki obrazek pierwszy, drugi czy trzeci raz, robi wrażenie, ale przy dziesiątym nie chcesz już na niego patrzeć, bo doskonale znasz ten schemat. Ty natomiast sfotografowałeś coś bliskiego, a zarazem zaskakującego – doświadczenie bycia w terenie podczas pełni, wsparte możliwościami dzisiejszych aparatów cyfrowych, które przy wysokim ISO potrafią zarejestrować więcej niż ludzkie oko. Zbadałeś obszar, który wcześniej w ten sposób nie był eksplorowany.

KB: Tutaj znów wracamy do kosmologii przyrodniczej. Wychodząc w nocy na zewnątrz, widzimy pojedyncze punkty światła – fotony, które dotarły do nas nieraz po milionach lat świetlnych podróży, co wprowadza dodatkowy, abstrakcyjny wymiar czasu.

Astrofotografia jest wizualnie bardzo atrakcyjna i trzeba oddać jej ukłon, bo pozwala wyłapać spektrum światła niedostępne dla nas gołym okiem. jeżeli jednak mówimy o obserwacji pierwotnej, spontanicznej, to ludzki wzrok jest narzędziem dosyć prymitywnym. Fakt, iż czegoś nie widzimy, nie oznacza, iż tego tam nie ma. Chciałem się jednak trzymać autentycznego doświadczenia.

AW: Miałeś do tego podejście niemal dokumentalne.

KB: Tak chciałbym o tym myśleć i tak chciałbym to widzieć. Gdyby ktoś zechciał ten aspekt dokumentalny kwestionować, mógłby oczywiście zauważyć, iż nie wszystkie zdjęcia powstały na identycznych parametrach ekspozycji. Nie porównywałem laboratoryjnie natężenia światła z nocy na noc, tylko starałem się złapać obraz w zastanych warunkach. Zależało mi jednak na możliwie najwierniejszym oddaniu tego, jak ten krajobraz faktycznie wyglądał.

AW: Jak długo pracowałeś nad tym projektem?

KB: Zaczęło się w 2019 roku podczas warsztatów „Mój Fyrtel”. Wspólnie znaleźliśmy wtedy mianownik dla kilku moich zdjęć – wyglądały jak zrobione w dzień, a powstały w nocy. To był interesujący kierunek i poszedłem za nim. Na wystawie powarsztatowej zawisło kilka moich prac, ale wtedy była to jeszcze prosta rejestracja zjawiska. Nie było w tym aspektu geologicznego, świadomości geometrii ani skupienia na mechanice i dynamice nieba, które przecież cały czas znajduje się w ruchu. Te wszystkie warstwy dochodziły krok po kroku.

Długo zastanawiałem się, dlaczego ten temat aż tak mnie pochłonął, skoro nigdy nie byłem zdeklarowanym pasjonatem astronomii. Zawsze wydawała mi się atrakcyjna wizualnie, chociażby podczas projekcji w planetarium. Jedyny ślad z dzieciństwa, jaki pamiętam, to gwiazdkowy prezent – książka „Budowa wszechświata” z pięknymi, kolorowymi ilustracjami, które jako wydawnictwo bronią się wizualnie do dziś. Wtedy strasznie mnie ta publikacja zainteresowała, ale przez kolejne lata nie miałem z tym tematem wiele wspólnego.

AW: A czy te nocne wyjścia na zdjęcia i niespieszne szukanie kadrów nie były dla ciebie po prostu czystą przyjemnością, rodzajem odskoczni?

KB: Były przyjemne, a jednocześnie wiązały się z momentem życiowym, w którym łączyłem rolę osoby pracującej i ojca małych dzieci. Wieczór to w domu czas dla rodziny, pielęgnacji i kładzenia dzieci spać, więc rodzice raczej nie bywają wtedy na zewnątrz. Przez to zdążyłem już zapomnieć, jakie to uczucie wyjść późnym wieczorem na dwór.

Pierwsze wyjścia, kiedy jeszcze nie wiedziałem, czy powstanie z tego pełny projekt, były wręcz odrobinę przerażające. Mieszkając w mieście, człowiek jest przyzwyczajony do świateł, ruchu i ciągłego szumu. Kiedy nagle około północy lądujesz sam na łonie natury, wszystkie dźwięki zaczynają niezwykle mocno działać na wyobraźnię.

AW: Jest po prostu cicho i ciemno – czego w mieście nie da się doświadczyć.

KB: Jest znacznie ciszej i ciemniej, ale z drugiej strony w nocy w przyrodzie naprawdę sporo się dzieje. Dla wielu zwierząt to właśnie czas największej aktywności, kiedy wychodzą z ukrycia i żerują.

AW: Wytężasz wtedy wzrok i słuch w zupełnie inny sposób.

KB: Zmysły pracują całkiem inaczej. Zresztą sam kosmos nie daje nam przecież żadnego dźwięku – stamtąd nie docierają do nas żadne fale akustyczne, widzimy jedynie ciche punkty świetlne. Nie chcę przesadzać, ale myślę, iż przeciętna osoba spoglądająca w nocne niebo nie rozpozna od razu, gdzie znajduje się Jowisz, a gdzie Mars. Dla większości z nas to po prostu anonimowe punkciki.

AW: Na co dzień jesteś anglistą i tłumaczem, pracujesz na Uniwersytecie SWPS. Jak adekwatnie zrodziła się twoja pasja do fotografowania?

KB: Jak u niejednego przedstawiciela mojego pokolenia, wszystko zaczęło się od Zenita mojego taty. Mam wrażenie, iż czytałem już kiedyś niemal identyczne zdanie w wywiadzie z jakimś fotografem, ale nie da się tego inaczej ująć. Tata fotografował, w domu było kilka aparatów, które regularnie widywałem i brałem do ręki. Wychowałem się wśród tego. Tata samodzielnie wywoływał filmy, a w łazience często urządzał ciemnię i robił odbitki. O ile więc astronomia nie była w moim domu czymś naturalnym, o tyle fotografia zdecydowanie tak.

Nie zawsze fotografowałem bardzo intensywnie, ale z perspektywy czasu widzę, iż na wszelkich wyjazdach, wycieczkach szkolnych czy obozach harcerskich to ja zawsze byłem osobą z aparatem. Wtedy oczywiście trzeba było oszczędzać klatki – miało się jedną rolkę, trzydzieści sześć ujęć na cały wyjazd, co zmuszało do selektywności i mocnego myślenia nad każdym kadrem. Podświadomie przesiąkłem tym, iż aparat zawsze jest pod ręką, więc późniejszy powrót do fotografii był zupełnie naturalnym procesem.

AW: Wspominałeś mi kiedyś, iż zacząłeś digitalizować zdjęcia taty. Masz związane z tym jakieś plany? Chcesz stworzyć rodzinne archiwum albo wykorzystać ten materiał twórczo?

KB: Samo archiwum rodzinne jest bardzo ładnie zachowane w tradycyjnych, grubych albumach z odbitkami wklejanymi na tekturowych kartach. Ostatnio natrafiłem jednak na wszystkie stare segregatory i klasery z negatywami z końcówki lat siedemdziesiątych i początku osiemdziesiątych. Jest tego bardzo dużo. Tata nie miał okazji fotografować długo ze względu na późniejszą chorobę, ale mam wrażenie, iż z uwagi na sam czas powstania te zdjęcia pracują dziś zupełnie inaczej – stały się swoistym dokumentem epoki.

Chciałbym coś z tym materiałem zrobić. Nie mam jeszcze gotowej wizji, podobnie jak na początku nie miałem jej przy projekcie księżycowym, ale myślę, iż to kwestia czasu. Ciekawie byłoby stworzyć jakąś hybrydę: nie opierać się wyłącznie na samym archiwum, ale spróbować połączyć je i skonfrontować z tym, co robię obecnie.

AW: Swoją pracę zawodową łączysz z pasją też w inny, bardzo konkretny sposób – często tłumaczysz teksty do artystycznych książek fotograficznych. Lubisz pracę z taką formą publikacji? Czymś różni się ona od innych tłumaczeń?

KB: Rola tekstu w książce fotograficznej jest nieco inna, bo pełni on funkcję towarzyszącą. Nie chcę powiedzieć, iż jest mniej ważny, ale główną rolę gra tu zawsze fotografia. Dla mnie możliwość przetłumaczenia takiej publikacji to najprzyjemniejszy element mojej pracy zawodowej. Fascynuje mnie obserwowanie od kuchni, jak książka fotograficzna powstaje: jak przechodzi z rąk do rąk, nad czym aktualnie trwa praca, które elementy są poprawiane.

Dzisiaj doskonale rozumiem też, iż przekład choćby krótkich fragmentów jest ściśle powiązany z układem graficznym publikacji. Często dobór słów czy długość zdań w tłumaczeniu zależą od tego, jak tekst ułoży się na stronie i czy będzie wizualnie pasował do projektu. Praca nad książkami to dla mnie wisienka na torcie. Oczywiście marzeniem byłoby wydanie własnej publikacji, ale sam fakt, iż mogę działać wspólnie z fotografami i mieć choćby niewielki wkład w powstające publikacje, bardzo dużo dla mnie znaczy.

AW: Na sam koniec chciałbym zapytać o twoje inspiracje. Gdybyś miał wskazać fotografkę lub fotografa, który cię inspiruje i którego mógłbyś polecić osobom pasjonującym się fotografią, kto by to był?

KB: Robiłem kiedyś wywiad z moim nauczycielem od plastyki i gdy zadałem mu pytanie o inspiracje, odpowiedział, iż to się cały czas zmienia. Byłem wtedy strasznie niezadowolony z tej odpowiedzi, bo liczyłem na konkretne nazwiska!

Przy moim projekcie nie szukałem twórców robiących rzeczy bezpośrednio podobne, choć sam kosmos i Księżyc od zawsze stanowiły ogromną inspirację w sztuce. Jak zauważył kiedyś Alec Soth, Księżyc jest jednym z najbardziej naładowanych symbolicznie obiektów, jakie znamy. Kryje w sobie konteksty wyznaniowe, religijne, mitologiczne, poetyckie czy filmowe – jedno standardowe ujęcie Księżyca chowającego się za chmurami automatycznie wprowadza widza w określony nastrój. Moim wyzwaniem było uciec od tego ciężaru symbolicznego. Chciałem uniknąć łatwego zachwytu na rzecz chłodnej obserwacji i podejścia dokumentalnego.

fot. Konrad Baranowski

Jeśli jednak mam wymienić konkretnych twórców, to od zawsze bardzo cenię zdjęcia Michała Łuczaka. Jego ostatni projekt „Wydobycie”, dokumentujący górnośląskie hałdy, mocno przypominał mi krajobrazy, których sam szukałem w żwirowniach.

Michał imponuje mi tym, jak konstruuje narrację. Patrząc na jego książki, zawsze potrafię odczytać sekwencję zdjęć, rozumiem, z czego ona wynika i co autor chce przez nią powiedzieć. Poza tym mam wrażenie, iż mógłbym go słuchać godzinami.

Zerkając w myślach na moją półkę z książkami, na pewno wskazałbym też Adama Lacha i jego publikację zrobioną wspólnie z Dybą Lach, „How to Rejuvenate an Eagle”. Ta książka ogromnie mi zaimponowała, bardzo lubię jego fotografię. Tacy twórcy to dla mnie nasze małe dobro narodowe – często nieco niewidzialni w głównym nurcie, a wykonujący pracę na niezwykle wysokim poziomie.

Konrad Baranowski – fotograf, tłumacz i anglista, urodzony w 1984 roku w Ostrzeszowie. Autor projektów fotograficznych „12:00” i „Jaźwiny 30” oraz tłumacz tekstów do publikacji fotograficznych. Uczestnik warsztatów dokumentu „Mój Fyrtel” i „Leica Akademie”. w tej chwili związany z Uniwersytetem SWPS w Poznaniu.

Idź do oryginalnego materiału