Przeciwnie – coraz wyraźniej widać, iż idea pracy organicznej staje się punktem odniesienia dla współczesnych działań edukacyjnych, kulturalnych, społecznych i obywatelskich.
Dobitnie pokazuje to lista projektów wyłonionych w konkursie.
Znalazły się na niej zarówno przedsięwzięcia zakorzenione w konkretnych miejscach i biografiach, jak i inicjatywy próbujące na nowo opowiedzieć o wspólnocie, odpowiedzialności, lokalnym przywództwie czy relacji między pamięcią historyczną a dzisiejszym doświadczeniem mieszkańców regionu.
Śmiełów
Wśród wyróżnionych inicjatyw szczególne miejsce zajmuje projekt Fundacji „Bonum adipisci” – Dążyć do dobra „ŚMIEŁÓW. DOM ORGANICZNY”. To propozycja, która przesuwa uwagę ku tej części Wielkopolski, która rzadziej pojawia się w dominującej narracji o organicznikach. Autorzy projektu wydobywają znaczenie Śmiełowa jako przestrzeni formowania postaw, edukacji i społecznego oddziaływania.
Oś opowieści stanowią Maria i Józef Chełkowscy, a także sam dom rozumiany nie tylko jako siedziba ziemiańska, ale jako miejsce wychowania, spotkania i odpowiedzialności za innych.
Istotnym elementem przedsięwzięcia ma być zarejestrowane spotkanie z potomkami rodziny, ale też przygotowanie słuchowiska pełniącego rolę audioprzewodnika po pałacu. W tym ujęciu organicznikostwo zostaje pokazane przez pryzmat codzienności, relacji, rodzinnej pamięci i trwałości etosu, który wyrasta z konkretnego miejsca.
PTPN
Zupełnie inny charakter ma propozycja Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, które przygotowuje debatę publiczną „Czym dzisiaj jest/powinna być praca organiczna?”. To inicjatywa skierowana nie tyle ku rekonstrukcji przeszłości, ile ku reinterpretacji pojęcia, które przez dziesięciolecia silnie kształtowało wielkopolską tożsamość.
Debata ma stać się przestrzenią namysłu nad tym, czy praca organiczna może być przez cały czas użytecznym językiem opisu rzeczywistości społecznej, czy da się ją odczytać jako model budowania kapitału społecznego, wspólnotowej odpowiedzialności i lokalnego rozwoju. PTPN proponuje więc nie upamiętnienie w klasycznym sensie, ale próbę ponownego przemyślenia tej tradycji i sprawdzenia, jaką ma ona siłę interpretacyjną w obecnych realiach.
Lewków
Mocny akcent kobiecej biografii i lokalnego zakorzenienia przynosi projekt Muzeum w Lewkowie – Zespół Pałacowo–Parkowy „Zofia Lipska – Organiczniczka z Lewkowa – mural i warsztaty haftu”. To przedsięwzięcie buduje opowieść wokół postaci Zofii Lipskiej jako osoby energicznej, samodzielnej i realnie wpływającej na życie otoczenia.
Pałac w Lewkowie, fot. Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego
W przestrzeni wsi pamięć o niej ma zostać utrwalona poprzez mural, natomiast warsztaty haftu odwołują się do tej sfery aktywności kobiet, która przez długi czas współtworzyła zarówno kulturę codzienności, jak i praktyczny wymiar wychowania.
Projekt w Lewkowie pokazuje, iż dziedzictwo organicznikowskie nie musi być opowiadane wyłącznie przez wielkie nazwiska i instytucje – równie ważne okazują się biografie kobiet, praca wykonywana na rzecz wspólnoty i kompetencje przekazywane z pokolenia na pokolenie.
Turew
W konkursie zaznaczyła się także Turew. Instytut Chemii Bioorganicznej Polskiej Akademii Nauk uzyskał dofinansowanie dla dwóch projektów, które w interesujący sposób wiążą historię z nowoczesną formą przekazu. Pierwszy z nich, „Piknik u Generała 2026 – wielkopolski etos pracy”, odwołuje się do tradycji dawnych profesji i rzemiosł. Wydarzenie ma przybliżyć uczestnikom znaczenie zawodów, bez których nie sposób wyobrazić sobie życia XIX–wiecznego majątku i wsi.
Pałac w Turwi, fot. Emilian Prałat
Nie chodzi jednak jedynie o pokaz historycznych rekwizytów czy dawnych technik, ale o uświadomienie, iż etos pracy, z którym kojarzona jest Wielkopolska, wyrastał z konkretnych umiejętności, codziennego wysiłku i współzależności między różnymi grupami społecznymi.
Projekt ten stawia na doświadczenie, kontakt z materią dawnego rzemiosła, edukację prowadzoną poprzez działanie oraz rodzinny, wspólnotowy wymiar spotkania z historią.
Druga inicjatywa ICHB PAN, „Organicznikowskie kino i wystawa plenerowa w Turwi”, sięga po język obrazu i pamięci filmowej. Punktem wyjścia staje się pokaz odcinka serialu „Najdłuższa wojna nowoczesnej Europy”, realizowanego częściowo właśnie w Turwi.
To pomysł bardzo trafny, bo pozwala połączyć dzieje regionu, kulturę popularną i historyczne znaczenie miejsca. Plenerowa projekcja nie będzie wyłącznie seansem, ale częścią szerszego wydarzenia, któremu towarzyszyć mają komentarz historyczny, rozmowa z zaproszonym gościem oraz wystawa materiałów związanych z produkcją serialu. W ten sposób przeszłość zostaje przywołana nie tylko jako temat opowieści, ale także jako doświadczenie przestrzeni, obrazu i wspólnego uczestnictwa.
Fundacja Zakłady Kórnickie
Dwa ważne projekty przygotowała również Fundacja Zakłady Kórnickie. Pierwszy, „Akademia Zamoyskiej – Śladami Jadwigi Zamoyskiej – spotkanie liderek społecznych”, odwołuje się do postaci jednej z najważniejszych kobiet związanych z wielkopolskim etosem pracy. Projekt ma integrować współczesne liderki działające w różnych środowiskach, stwarzając przestrzeń do rozmowy, wymiany doświadczeń i budowania sieci współpracy.
To inicjatywa, która bardzo wyraźnie pokazuje, iż praca organiczna nie musi być dziś opisywana wyłącznie w języku historycznej rekonstrukcji. Może być także praktyką współczesnego przywództwa, świadomego działania na rzecz wspólnoty i odpowiedzialnego wzmacniania lokalnych środowisk.
Drugi projekt Fundacji Zakłady Kórnickie, „NATURA I KULTURA NA SZLAKU PRACY ORGANICZNEJ”, otwiera jeszcze inną perspektywę. Tym razem tradycja organicznikowska zostaje odczytana przez pryzmat ekologii, troski o krajobraz, zrównoważonego rozwoju i odpowiedzialności za środowisko.
To istotny głos, bo wskazuje, iż współczesne rozumienie pracy organicznej może obejmować również kwestie, które w XIX wieku nie były formułowane w dzisiejszym języku, ale wyrastały z podobnego poczucia obowiązku wobec wspólnoty i miejsca. Warsztaty, wykłady i działania dokumentacyjne planowane w kilku lokalizacjach Szlaku Pracy Organicznej tworzą z tego projektu próbę połączenia pamięci historycznej z jedną z najistotniejszych kwestii współczesności.
Unia Gospodarcza Regionu Śremskiego – Śremski Ośrodek Wspierania Małej Przedsiębiorczości
Wyraźnie obecny jest także Śrem. Unia Gospodarcza Regionu Śremskiego – Śremski Ośrodek Wspierania Małej Przedsiębiorczości przygotowała projekt „ŚLADAMI GENERAŁA DEZYDEREGO CHŁAPOWSKIEGO”. To propozycja osadzona w tkance miasta i codziennym doświadczeniu jego mieszkańców.
Mural, galeria witrynowa, prelekcja oraz spacer krajoznawczy mają wspólnie zbudować lokalną narrację wokół postaci generała Chłapowskiego i miejsc z nim związanych. Istotne jest tu nie tylko samo przypomnienie bohatera, ale także wpisanie go w przestrzeń współczesnego Śremu, tak aby pamięć historyczna nie była oderwana od teraźniejszości, ale rzeczywiście obecna w pejzażu miasta i świadomości mieszkańców.
Towarzystwo im. Hipolita Cegielskiego w Poznaniu
Wyraźny komponent edukacyjny wnosi Towarzystwo im. Hipolita Cegielskiego w Poznaniu poprzez „Wielkopolski Konkurs Wiedzy o Pracy Organicznej”. Projekt adresowany do uczniów szkół podstawowych i ponadpodstawowych ma służyć nie tylko sprawdzeniu wiedzy o postaciach i instytucjach związanych z organicznikostwem.
Równie ważne jest tu kształtowanie umiejętności rozumienia procesów historycznych i dostrzegania ich znaczenia dla współczesności. Konkurs ma pokazać młodym ludziom, iż zaangażowanie obywatelskie, odpowiedzialność za wspólnotę czy systematyczne działanie na rzecz otoczenia nie są wyłącznie hasłami z przeszłości, ale przez cały czas stanowią aktualny wzór postawy.
Fundacja im. Julii Woykowskiej
Interesująco wybrzmiewają także dwa projekty Fundacji im. Julii Woykowskiej.
„Opowieści dla młodych organiczników i organiczniczek” to propozycja skierowana do młodego pokolenia i pomyślana jako narzędzie edukacji połączonej z aktywizacją. Projekt zakłada przygotowanie publikacji, które mają łączyć historyczne wzorce z doświadczeniem współczesnych aktywistek i aktywistów.
Dzięki temu tradycja pracy organicznej zostaje wpisana w język bliski dzisiejszej młodzieży, a zarazem zyskuje wymiar praktyczny, odnoszący się do realnych problemów i potrzeb młodych ludzi.
Druga inicjatywa tej fundacji, „Listy do Julii. Ogólnopolska akcja pisania listów inspirowana Julią Woykowską”, stawia na wspólnototwórczą siłę słowa. Projekt zakłada stworzenie przestrzeni, w której kobiety będą mogły pisać listy wsparcia, solidarności i refleksji, symbolicznie kierowane do Julii Woykowskiej. Z zebranych tekstów powstać ma książka.
To pomysł szczególny, bo przenosi ideę pracy organicznej na obszar budowania relacji, wzajemnego słuchania się i tworzenia wspólnoty doświadczeń. W ten sposób dziedzictwo XIX–wiecznej działaczki zostaje odczytane jako inspiracja do bardzo współczesnego, społecznego gestu.
Praca organiczna – dziedzictwo Wielkopolan
Patrząc na całość rozstrzygnięcia, trudno nie dostrzec, jak szeroko rozumiana jest dziś praca organiczna. Nie ogranicza się ona do szkolnej definicji ani do zestawu obowiązkowo przywoływanych nazwisk. W tegorocznych projektach powraca jako praktyka edukacji, forma animacji lokalnej, sposób opowiadania o kobietach, przestrzeń rozmowy o obywatelskości, język ekologicznej odpowiedzialności, a choćby narzędzie budowania więzi między ludźmi.
Obok debat i konkursów wiedzy znalazły się tu murale, warsztaty, publikacje, działania plenerowe, spotkania środowiskowe i projekty wykorzystujące nowoczesne formy przekazu. To właśnie ta różnorodność wydaje się najważniejszym znakiem tegorocznego konkursu.
Rozstrzygnięcie „Pracy organicznej – dziedzictwa Wielkopolan” pokazuje, iż siła tradycji nie polega jedynie na możliwości jej wspominania. Jej prawdziwa wartość ujawnia się wtedy, gdy staje się impulsem do nowych działań, prowadzonych z myślą o wspólnocie, miejscu i przyszłości.
Właśnie dlatego nagrodzone projekty są czymś więcej niż tylko zestawem ciekawych inicjatyw. Składają się na opowieść o regionie, który przez cały czas potrafi twórczo korzystać z własnego dziedzictwa i przekładać je na język współczesnych potrzeb.