Grodzisko w Grzybowie

Zdjęcie: fot. W. Rączkowski

„Nad szosą Września–Witkowo, 10 km na północny wschód od Wrześni [w Grzybowie] leży wielkie, trzyhektarowe grodzisko wczesnohistoryczne. Należy ono do typu płaskich, kolistych grodzisk bagiennych. Otoczone jest wałem szerokim [na] 2–10 m (mierząc od strony zewnętrznej). Od strony północnej i zachodniej grodziska wał jest najniższy; otaczają go tam podmokłe łąki. Łąki te ciągną się wzdłuż rzeczki Strugi (2–3 m szerokiej). […] Po południowo-zachodniej stronie grodziska miało się dawniej znajdować jeziorko. Dziś mamy na tym miejscu mały stawek, przylegający do wałów, a za nim mieszany lasek. Stronę wschodnią i południowo-wschodnią zajmuje wywyższone pole. Podczas orki parowymi pługami wykopano tu kilkadziesiąt lat temu dużo skorup i kości”

– pisał Olgierd Brzeski w 1938 roku w czasopiśmie „Z Otchłani Wieków”.

Autor artykułu jako pierwszy szerzej zainteresował się wspomnianym grodziskiem w Grzybowie. W latach trzydziestych XX wieku, będąc na urlopie u swojej ciotki Stefanii Lutomskiej, przeprowadził badania sondażowe.

Pomnik X wieku

Gród w Grzybowie należy do największych, jakie powstały w okresie kształtowania się państwa Piastów. Jego powierzchnia wynosi około 4,7 hektara, a wał, który go otacza, w najwyższych miejscach mierzy około 9 metrów. Historia grodu sięga lat dwudziestych lub trzydziestych X wieku. Co ciekawe, mimo swojej długiej historii zabytek ten przez dziesiątki lat stanowił niemal terra incognita dla badaczy. Przez lata mieszkańcy błędnie utożsamiali go z okresem potopu szwedzkiego.

Pierwszy pobieżny opis grodziska pojawił się dopiero u schyłku XIX wieku w publikacji Wilhelma Schwartza. „Grzybowo – wielkie grodzisko pierścieniowate; obwód 700 m, średnica ze wschodu na zachód od 200 do 220 m, z północy na południe 190–200 m, z wałem i skorupami (ceramiką) tak zwanego typu grodziskowego” – pisał.

Kolejna wzmianka o grodzie w Grzybowie ukazała się w wydanych pośmiertnie w 1922 roku listach Karola Potkańskiego. Pisał on wówczas, iż obiekt ten należy do najciekawszych w Wielkopolsce, oddalony jest od Gniezna o około 15 kilometrów, czyli tyle samo co gród w Gieczu. Autor podaje, iż w Grzybowie odnaleziono w przeszłości „młot z porfiru [na] głębokości 1 metra, a także węgle, kości, skorupy ze znanym ornamentem falistym”. Przytacza również wymiary grodu, powtarzając dane Schwartza. Wskazuje także, iż na teren osady prowadziły dwa wejścia – jedno od wschodu, drugie od zachodu.

Mecenas Grzybowa

W 1938 roku opublikowano wspomniany artykuł Brzeskiego. Na środku grodziska wykonał wykop o wymiarach około 2 m szerokości, 2 m długości i 1 m głębokości. Pierwsze 40 centymetrów stanowiła ziemia orna. W warstwie pod nią, do głębokości 70 centymetrów, znalazł liczne fragmenty ceramiki, kości i kamienie. Natomiast poniżej tej warstwy, do głębokości 1 metra, znajdował się piasek. Warstwy kulturowe były przemieszane. Najstarszym znalezionym zabytkiem była zaś kamienna motyka z łąki przed grodziskiem.

Na teren grodziska, jak pisał, prowadziły wówczas dwa wejścia: od strony południowo-zachodniej oraz od północno-wschodniej. Zdaniem Brzeskiego, jedno istniało od wieków, drugie zaś miał wykonać nieznany niemiecki badacz, który wywiózł przy okazji z Grzybowa wiele zabytków. W 1935 roku wokół wału wykopano rów i połączono go z rzeką.

Dalszą działalność archeologiczną Brzeskiego w Grzybowie przerwał wybuch II wojny światowej. Badacz związał życie ze Szwajcarią, a następnie z Kanadą. Po przejściu na emeryturę powrócił do swojej pasji, ukończył kursy archeologiczne i brał udział w wykopaliskach na całym świecie. Jednak szczególne miejsce w jego zainteresowaniach zajmowało Grzybowo. W 1989 roku Olgierd Brzeski powołał Fundację Brzeskich przy Poznańskim Towarzystwie Przyjaciół Nauk i wyposażył ją w fundusze z przeznaczeniem na finansowanie prac wykopaliskowych w Grzybowie. Fundator zmarł w 2000 roku w Kanadzie, a dwa lata później jego prochy sprowadzono do Polski i pochowano w rodzinnym grobowcu w Jarząbkowie.

Rezerwat Archeologiczny Gród w Grzybowie

Zanim jednak spełniło się marzenie Brzeskiego o badaniach grodziska, w okresie powojennym Grzybowo przez cały czas umykało uwadze badaczy. W 1954 roku Brzeski podarował Muzeum Archeologicznemu w Poznaniu „skorupy, polepę i kości zwierzęce” z Grzybowa. Donacja ta nie przyczyniła się jednak znacząco do wzrostu zainteresowania grodziskiem. W 1965 roku w czasopiśmie „Przemiany” ukazał się artykuł Gabrieli Mikołajczyk „Dwa razy Grzybowo”. Sześć lat później przeprowadzono badania powierzchniowe grodziska, a w 1976 roku wpisano je do rejestru zabytków. Jednak dopiero powołanie fundacji przyczyniło się do rozpoczęcia badań wykopaliskowych.

Warto wspomnieć, iż po II wojnie światowej przez wiele lat grodzisko w Grzybowie było własnością Spółdzielni Produkcji Rolnej Wódki — Grzybowo i niestety było wykorzystywane rolniczo, na skutek czego warstwy kulturowe zostały zniszczone. Z inicjatywy wojewody poznańskiego Włodzimierza Łęckiego w 1997 roku doszło do zawarcia porozumienia i zakupu terenu grodziska przez Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy.

Placówka działa jako oddział muzeum pod nazwą Rezerwat Archeologiczny Gród w Grzybowie. W latach 2009–2010 na terenie grodu zbudowano pawilon muzealny.

Dzięki prowadzonym badaniom archeologicznym udało się określić, iż gród był przebudowywany do początku XI wieku, a osadnictwo na jego terenie występowało jeszcze w XII stuleciu. Pozyskano wiele fragmentów ceramiki, przedmiotów codziennego użytku, narzędzi oraz broni.

Muzeum od lat organizuje Grzybowski Turniej Wojów. Na odwiedzających gród w tym czasie czekają warsztaty, koncerty oraz oczywiście potyczki wojowników.

Bibliografia:

Olgierd Brzeski, „Grodzisko wczesnohistoryczne w Grzybowie w pow. wrzesińskim”, „Z Otchłani Wieków”, z. 11–12, 1938

Wilhelm Schwartz, „Materialien zur praehistorischen Kartographie der Provinz Posen: Beilage zum des Koenigl. Fr. Wilh. Gymnasiums in Posen. II Nachtrag”, Decker W. i Spółka, Poznań 1880

red. Franciszek Bujak, „Pisma pośmiertne Karola Potkańskiego”, t. 1, Nakładem Polskiej Akademii Umiejętności, Kraków 1922

red. Józef Kostrzewski, „Fontes Archaeologici Posnanienses: annales Musei Archaeologici Posnaniensis”, Wydaw. Muzeum Archeologicznego, vol. 5, Poznań 1955

red. Bogdan Kostrzewski, „Fontes Archaeologici Posnanienses : annales Musei Archaeologici Posnaniensis”, Wydaw. Muzeum Archeologicznego, vol. 17, Poznań 1966

red. Włodzimierz Blaszczak, „Fontes Archaeologici Posnanienses : annales Musei Archaeologici Posnaniensis”, Wydawnictwo Muzeum Archeologicznego, vol. 23, Poznań 1972, vol. 28, Poznań 1977

Andrzej Kaszubkiewicz, „Rezerwat archeologiczny w Grzybowie”, „Studia Lednickie”, t. V, Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, Lednogóra 1998

Dorota Dominiczak-Głowacka, „Olgierd Brzeski – od pasji archeologią po zwieńczenie marzeń”, „Studia Lednickie”, t. X, Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, Lednogóra 2010