Źródłosłów to opowieść o tym, skąd pochodzi dane słowo i jaką drogę przeszło, zanim trafiło do współczesnej polszczyzny. To seria miniesejów o etymologii, w których sprawdzam, co tak naprawdę kryje się za wyrazami i udowadniam, iż są autentycznym zapisem dawnych wierzeń, codziennych doświadczeń i zmian zachodzących w świecie.
śmigus-dyngus
Poniedziałek Wielkanocny to dla wielu plastikowa sikawka. „Śmigus-dyngus” jest zestawieniem dwóch równorzędnych członów połączonych łącznikiem. Już sama pisownia zachowuje pamięć o tym, iż były to kiedyś dwa osobne obrzędy.
Śmigus oznaczał smaganie witkami i oblewanie wodą, dyngus zaś wiązał się z wykupem, czyli darem składanym po to, by uniknąć podwójnego lania albo zyskać przychylność dyngusiarzy. Z czasem oba zwyczaje tak mocno się zlały, iż dziś traktujemy je jako jedność. Najpewniejsza etymologicznie jest druga połowa tej nazwy. „Dyngus” łączy się ze średnio-wysokoniemieckimi formami typu „dingnus”, „dincnus” oraz z czasownikiem „dingen”, czyli „wykupywać się”, „układać się”, „targować”. I rzeczywiście: od smagania albo oblania można było wykupić się jajkami, poczęstunkiem lub innym darem. „Śmigusem” zaś najczęściej łączy się z czasownikami „śmigać” i „śmignąć”, a dawniej także z takimi sensami, jak smagać, chłostać czy chlustać. Witka i woda miały oczyszczać, budzić, dodawać siły.
Najstarszy polski ślad tego obyczaju pojawia się już w 1420 roku w statutach synodu poznańskiego: „Dingus prohibetur”, czyli „zakazuje się dyngusa”. To dowód na to, iż zwyczaj był żywy i trzeba go było urzędowo przyhamowywać. Oczywiście warto wspomnnieć, iż Benedykt Chmielowski w „Nowych Atenach” (kocham!) dopisywał znaczenie związane z legendą o śmierci Wandy; jej damy w żalu z powodu śmierci pani, solidarnie i obficie miały oblewać się wodą xD.
Dziś oblewamy się dla żartu, dawniej woda znaczyła więcej: oczyszczenie, zdrowie, płodność, pomyślność, symboliczne budzenie przyrody do życia.
Nieprzypadkowo śmigus-dyngus przypada na moment, gdy kończy się zimowe skostnienie, a zaczyna wiosenna nadwyżka energii. To obrzęd przejścia: z martwego ku żywemu, z zimowego ku wiosennemu.I jeszcze drobiazg: „śmigus-dyngus” i „lany poniedziałek” zapisujemy małymi literami, bo to nazwy zwyczajów, nie świąt. Świętem jest Poniedziałek Wielkanocny. Po spokojnej niedzieli przychodzi więc poniedziałek, który ma człowieka obudzić.
