Żegnamy Sama Neilla. Oto jego niezapomniane role

Czasami aktor przechodzi do historii rolą krańcowo odległą nie tylko od swojego emploi, ale i typu kina, które zwykł przez lata realizować. Taką właśnie rolą dla Sama Neilla okazała się kooperacja z Andrzejem Żuławskim nad arthouse’owym "Opętaniem", po którym na dobre rozwinął wielką, międzynarodową karierę. Cielesne i emocjonalnie demonstracyjne kino polskiego twórcy mogło stać się pułapką dla wsobnego w swojej grze Brytyjczyka – obnażyć jego ograniczenia, narażając całe przedsięwzięcie na ryzyko nieplanowanej śmieszności. Szczęśliwie, Żuławski wiedział, jakie pokłady niezagospodarowanej ekspresji nosi w sobie Neill – i właśnie ten kontrast pomiędzy tym, co na wierzchu, a tym, co w środku, musiał przekonać reżysera do zaangażowania go do swojego największego arcydzieła. Choć myśląc o aktorstwie w "Opętaniu" w pierwszym kroku wspominamy pewnie niebywale fizyczną grę Isabelle Adjani, Sam Neill asystuje jej w filmie bardziej stłumionym, demonicznym chłodem. Ich kreacje idealnie się dopełniają – popadająca w obłęd kobieta ciągnie mężczyznę za rękę w paszczę szaleństwa; on z kolei próbuje dominować ją siłą swojego niby-opanowania. Neill stan bohatera oddaje tak przekonująco właśnie za sprawą podważania swojej powściągliwości, w toku filmu coraz mocniej zagłębiając się w pęknięcia zwykle kontrolowanej psychiki. Razem z Adjani tworzy związek doskonały – portretując relację, którą – mówiąc eufemistycznie – trudno byłoby nazwać podobnie ciepłymi przymiotnikami.

Paul W.S. Anderson nie cieszy się estymą krytyków, widzowie też mają z nim różnie. "Ukryty wymiar" to wyjątek potwierdzający regułę – chociaż tak naprawdę doceniony dopiero długo po premierze. Film o astronautach, którzy dolecieli do... piekła to intrygujące połączenie science-fiction z lovecraftowskim horrorem. W centrum tej opowieści znajduje się właśnie Sam Neill jako doktor William Weir, projektant felernego statku kosmicznego, który przypomina bardziej gotyckie zamczysko. Aktor ma tu okazję pobawić się klasyczną personą naukowca, swobodnie balansując między figurą mózgowca a figurą szaleńca. Podróże w kosmos służą w końcu do przekraczania granic.

Wyśmienite kino kostiumowe Jane Campion z mistrzowskimi rolami Anny Paquin, Harveya Keitela i oczywiście Sama Neilla. "Fortepian" to osadzona na Nowej Zelandii w połowie XIX wieku opowieść o namiętności, pożądaniu i zazdrości. Neill wciela się w białego osadnika, który właśnie czeka na swoją żonę. Nie zna jej, ale to nie jest istotne. Alisdair Stewart w interpretacji Sama Neilla to typowy XIX-wieczny mężczyzna, który w pełni wykorzystuje swoją uprzywilejowaną pozycję cywilizowanego obywatela Imperium Brytyjskiego. Stanowi doskonały kontrapunkt dla granego przez Keitela George'a Bainesa, szorstkiego w obyciu, który przyjął za własną kulturę "dzikich" nomadów. Neill po mistrzowsku kreśli swoją postać. Jest idealnym partnerem wspierającym pozostałe gwiazdy filmu. To między innymi dzięki niemu reżyserce udało się osiągnąć perfekcyjną harmonię, tworząc jeden z najlepszych kostiumowych melodramatów w historii kina.

Jedną z najbardziej zapamiętywanych ról w filmografii Sama Neilla jest bez wątpienia występ w horrorze Johna Carpentera "W paszczy szaleństwa". Neill wcielił się tu cynicznego śledczego ubezpieczeniowego, który podejmuje się odnalezienia zaginionego pisarza horrorów Suttera Cane’a. Z czasem okazuje się, iż wszystkie opisane przez Cane’a przerażające zdarzenia i okropności wydarzyły się naprawdę. Granica między rzeczywistością a szaleństwem gwałtownie zaczyna się więc zacierać, a bohater Neilla – dotąd racjonalny i sceptyczny – zaczyna popadać w szaleństwo. Choć film początkowo nie zdobył wielkiej popularności, z czasem wyrósł na jedno z najbardziej cenionych dzieł Carpentera. To właśnie rola Sama Neilla sprawia, iż ten niepokojący, surrealistyczny horror zapisał się tak mocno w historii kina.

"Dzikie łowy" to pełna humoru i wzruszeń nowozelandzka komedia przygodowa w reżyserii Taiki Waititiego. Twórca "Jojo Rabbita" opowiada historię niesfornego nastolatka Ricky'ego, który trafia pod opiekę Belli i jej małomównego męża Hectora. Splot tragicznych zdarzeń sprawia, iż Hector i Ricky zostają zmuszeni do wspólnej ucieczki przed policją przez bezkresne lasy Nowej Zelandii. Neill wypada znakomicie jako zamknięty w sobie, nieufny i unikający bliskich relacji gbur Hector. Z czasem jednak spod tej szorstkiej, surowej powierzchni wyłania się człowiek lojalny, uczciwy i głęboko wrażliwy, który nie potrafi wyrażać emocji słowami, ale udowadnia je czynami. Relacja z Rickym stopniowo zmienia go w nieoczywistego opiekuna i ojcowską figurę. Ich wspólna podróż staje się opowieścią o zaufaniu, odpowiedzialności i odnajdywaniu rodziny tam, gdzie najmniej się jej spodziewamy.

W "Peaky Blinders" grany przez Sama Neilla komisarz Campbell przybywa do Birmingham z zadaniem oczyszczenia miasta z przestępczości oraz odzyskania skradzionej broni. Los gwałtownie umieszcza go na kursie kolizyjnym z przywódcą tytułowego gangu, Tommym Shelbym. Campbell to postać utkana ze sprzeczności. Z jednej strony jest inteligentnym, opanowanym i doskonale wyszkolonym funkcjonariuszem. Z drugiej – pod powierzchnią elegancji i wojskowej dyscypliny kryje się wyrachowany manipulant, coraz bardziej pochłonięty potrzebą dominacji. Jego starcie z Tommym to coś znacznie więcej niż archetypiczny pojedynek między policjantem a gangsterem. To także konfrontacja samców alfa przekonanych, iż mają prawo kształtować rzeczywistość według własnych zasad.

Podobno Steven Spielberg początkowo zaoferował rolę doktora Alana Granta Harrisonowi Fordowi. I trochę to widać: Grant ma w filmie gburowatą energię, z jakiej znany jest odtwórca roli Indiany Jonesa. Ma choćby kapelusz w stylu Indiany Jonesa! Koniec końców podmianka na Sama Neilla wyszła jednak filmowi na lepsze. Ford byłby tu zbyt dużą gwiazdą, tyranozaur nie miałby z nim szans na starcie. Tymczasem Grant w wersji Neilla dostaje całkiem duży "rozbieg", ma przestrzeń do rozwoju. Jego przemiana w swoistego "zastępczego ojca" dla Tima (Joseph Mazzello) i Lex (Ariana Richards) nie jest więc rutynowa – co czyni ją ciekawą. Neill gra postać z krwi i kości, a nie z taśmy filmowej. Pod pewnym względem jest tu lepszym Fordem niż mógłby być sam Ford.