Czy człowiek może być naprawdę wolny, jeżeli nie czuje związku z żadnym miejscem, narodem, kulturą ani wspólnotą? Czy patriotyzm ogranicza wolność jednostki, czy przeciwnie – może być jednym z jej fundamentów? Współczesny człowiek często postrzega wolność przede wszystkim jako niezależność: możliwość decydowania o sobie, wyboru własnej drogi życiowej i uwolnienia się od narzuconych norm. Patriotyzm natomiast bywa przedstawiany jako przywiązanie do przeszłości, obowiązku i wspólnoty, a więc jako coś, co wolność ogranicza. Takie przeciwstawienie jest jednak zbyt uproszczone. Uważam, iż prawdziwa wolność nie polega na odrzuceniu wszelkich więzi, ale na świadomym ich wyborze, a patriotyzm może być wyrazem dojrzałej wolności, ponieważ łączy człowieka z jego wspólnotą, historią, kulturą i odpowiedzialnością za przyszłość.
Jednym z najważniejszych filozoficznych problemów dotyczących wolności jest pytanie o jej granice. Jean-Jacques Rousseau twierdził, iż człowiek rodzi się wolny, ale jego życie społeczne wymaga ustanowienia zasad, które pozwalają wspólnie funkcjonować. Wolność nie może więc oznaczać całkowitej dowolności. Gdyby każdy człowiek mógł robić wszystko, co chce, wolność jednego człowieka gwałtownie stałaby się zagrożeniem dla wolności drugiego. Wolność wymaga zatem odpowiedzialności.
Podobnie można spojrzeć na patriotyzm. Przywiązanie do ojczyzny nie musi oznaczać podporządkowania jednostki państwu. Przeciwnie – może oznaczać świadomą odpowiedzialność za wspólnotę, której jest się częścią. Patriotyzm nie powinien być rozumiany jako przekonanie, iż własny naród jest lepszy od wszystkich innych. Taka postawa prowadziłaby do nacjonalizmu i wykluczenia. Patriotyzm w swojej pozytywnej formie oznacza natomiast miłość do własnego kraju, szacunek dla jego historii, języka, kultury i tradycji oraz gotowość do troski o jego przyszłość.
Dobrym przykładem jest historia Polski, która przez ponad sto lat pozostawała pozbawiona własnego państwa. Po rozbiorach dokonanych przez Rosję, Prusy i Austrię w XVIII wieku Polacy utracili polityczną niezależność, ale nie utracili poczucia narodowej wspólnoty. Patriotyzm przestał być wówczas związany wyłącznie z istnieniem własnego państwa. Stał się przede wszystkim obroną języka, kultury, pamięci historycznej i tradycji. Literatura romantyczna odegrała w tym procesie ogromną rolę.
Szczególnie wymownym przykładem jest „Pan Tadeusz” Adama Mickiewicza. Poeta rozpoczyna utwór słowami: „Litwo! Ojczyzno moja! Ty jesteś jak zdrowie”. Ojczyzna zostaje przedstawiona jako wartość, której znaczenie człowiek często dostrzega dopiero wtedy, gdy ją utraci. Mickiewicz pokazuje więc, iż patriotyzm nie jest abstrakcyjnym pojęciem politycznym. Jest emocjonalną więzią z miejscem, językiem, krajobrazem i pamięcią. Ojczyzna istnieje w doświadczeniu konkretnego człowieka.
Jeszcze wyraźniej związek patriotyzmu z wolnością ukazuje literatura dotycząca walki o niepodległość. W „Kamieniach na szaniec” Aleksandra Kamińskiego młodzi bohaterowie – podejmują działania przeciwko niemieckiemu okupantowi, narażając własne życie. Ich patriotyzm nie ogranicza się do deklaracji. Staje się czynem i odpowiedzialnością. Bohaterowie dokonują wyboru, choć wiedzą, iż może on doprowadzić do ich śmierci. Ich postawa pokazuje paradoks wolności: człowiek może być najbardziej wolny właśnie wtedy, gdy dobrowolnie podporządkowuje swoje działania wartości, którą uznaje za ważniejszą od własnego bezpieczeństwa.
W tym miejscu patriotyzm łączy się z myślą Viktora Frankla, który wskazywał, iż człowiek zachowuje pewien zakres wolności choćby w sytuacjach skrajnego zniewolenia – przede wszystkim wolność wewnętrznego wyboru własnej postawy. Historia XX wieku pokazuje, iż wolność nie zawsze oznacza możliwość swobodnego działania. Czasem oznacza zdolność zachowania własnej godności i wierności wartościom mimo nacisku zewnętrznego.
Patriotyzm może być właśnie taką wartością, która pozwala człowiekowi zachować poczucie sensu w sytuacji, gdy odebrano mu polityczną czy osobistą niezależność.
Warto jednak zastanowić się nad związkiem patriotyzmu z własnością. W przedstawionym materiale pojawia się przekonanie, iż człowiek łatwiej utożsamia się z miejscem, które może uważać za swoje: z domem, ziemią czy ojcowizną. Nie oznacza to, iż człowiek bez majątku nie może być patriotą. Byłoby to oczywiście fałszywe. Własność może jednak wzmacniać poczucie zakorzenienia i odpowiedzialności. Człowiek, który ma dom, ziemię lub rodzinny dorobek, może postrzegać swoją ojczyznę nie jako abstrakcyjne terytorium, ale jako przestrzeń realnego życia. Wówczas troska o kraj staje się przedłużeniem troski o własną rodzinę i najbliższe otoczenie.
Problem pojawia się wtedy, gdy państwo próbuje podporządkować sobie wszystkie sfery życia jednostki. Nadmierna ingerencja w prawa człowieka może prowadzić do ograniczenia jego samodzielności. Wolność wymaga bowiem pewnej przestrzeni prywatnej: prawa do własnych przekonań, decyzji, pracy i własności. Jednocześnie państwo jest potrzebne, aby chronić prawa obywateli i zapewniać funkcjonowanie wspólnoty. Dlatego najważniejszym zadaniem jest zachowanie równowagi pomiędzy wolnością jednostki a dobrem wspólnym.
Nie można również uznać, iż patriotyzm stoi w sprzeczności z odpowiedzialnością za cały świat. Człowiek może troszczyć się o środowisko, prawa innych narodów czy przyszłość całej ludzkości, a jednocześnie być mocno związany z własną ojczyzną. Miłość do własnego kraju nie wymaga nienawiści do innych. Przeciwnie, dojrzały patriotyzm powinien pozwalać dostrzec, iż tak jak my mamy prawo kochać własną ojczyznę, tak samo inne narody mają prawo kochać swoje.
Ostatecznie wolność i patriotyzm nie są więc wartościami przeciwstawnymi. Wolność bez odpowiedzialności może przemienić się w egoizm, a patriotyzm pozbawiony szacunku dla innych może stać się nacjonalizmem. Dopiero ich połączenie pozwala stworzyć postawę dojrzałą. Człowiek wolny nie jest człowiekiem, który niczemu nie podlega i niczego nie kocha. Jest człowiekiem, który potrafi samodzielnie wybrać wartości, którym chce być wierny.
Dlatego patriotyzm można określić jako szczególną formę humanizmu – nie dlatego, iż każda miłość do ojczyzny automatycznie czyni człowieka lepszym, ale dlatego, iż dojrzała miłość do własnej wspólnoty może wyrastać z szacunku dla człowieka, jego historii, pamięci i godności. Ojczyzna jest nie tylko ziemią, na której żyjemy, ale także dziedzictwem otrzymanym od poprzednich pokoleń i zobowiązaniem wobec przyszłych. Prawdziwa wolność nie polega więc na tym, aby nie należeć do nikogo i niczego, ale na tym, aby świadomie zdecydować, czemu chcemy być wierni. A jeżeli tą wartością jest ojczyzna, patriotyzm nie staje się zaprzeczeniem wolności – staje się jednym z jej najbardziej wymagających sprawdzianów.
