Zanim Parasite Bonga Joon-ho zgarnął Złotą Palmę i Oscary, a satyra na nierówności społeczne stała się festiwalowym samograjem, na Tajwanie powstał film, który rozprawił się z tym tematem skromniej, ale wcale nie mniej boleśnie. Wielki Budda+ Huanga Hsin-yao to czarna komedia o ludziach, których życie jest dosłownie czarno-białe z racji ich pozycji społecznej. Pytanie tylko, czy fabularny debiut reżysera-dokumentalisty broni się po latach jako coś więcej niż sprytny formalny trik.
Rzodkiewa (Cres Chuang) jest nocnym stróżem w fabryce posągów buddyjskich gdzieś na tajwańskiej prowincji. Wieczory spędza w ciasnej stróżówce przed małym telewizorem, najczęściej w towarzystwie Pępka (Bamboo Chen), który zbiera puszki i makulaturę, a do kolegi wpada głównie dlatego, iż nie ma dokąd pójść. Kiedy telewizja przestaje wystarczać, panowie znajdują lepszą rozrywkę: nagrania z kamery samochodowej szefa. Kevin (Leon Dai) to rzeźbiarz i biznesmen z dobrymi znajomościami, który właśnie odlewa olbrzymiego Buddę dla miejscowego polityka. Na kartach pamięci z jego mercedesa zamiast nudnych tras czekają kochanki, schadzki na tylnym siedzeniu i rozmowy, których nikt postronny nie powinien słyszeć. Kłopoty zaczynają się w chwili, gdy kamera rejestruje coś znacznie gorszego niż zdradę.
fot. „Wielki Budda+” / materiały prasowe Festiwalu Filmów Azjatyckich Pięć SmakówNajlepszy pomysł Huanga jest zarazem najprostszy. Świat obu bohaterów oglądamy w czerni i bieli, a w kolorze widzimy tylko to, co zarejestrowała kamera w aucie Kevina. Barwy należą tu do bogatych, tak samo jak skórzane fotele i drogi alkohol, a biedni mogą je co najwyżej podejrzeć na cudzym nagraniu. Prowincja nie jest w żaden sposób gloryfikowana wizualnie – jest po prostu szara. Statyczne kadry bywają komicznie puste, a bohaterowie wyglądają w nich jak graty, których nikt nie chciał wynieść na śmietnik.
Elementem wyróżniającym film jest narracja, w której reżyser komentuje wydarzenia zza kadru, łamiąc swoimi złośliwymi komentarzami czwartą ścianę. Brzmi to trochę jak gawęda wujka przy weselnym stole, ale pod tą ironią kryje się sporo czułości, bo Wielki Budda+ opowiada o przegranych, a mimo to nigdy się z nich nie naśmiewa. Prowincja jest tu teatrem absurdu, w którym zbrodnia to tylko kolejny dowód na to, iż bogatym wolno wszystko. Spore znaczenie ma też język. Bohaterowie rozmawiają głównie po tajwańsku (hokkien), a nie w oficjalnym mandaryńskim, co od razu sytuuje ich społecznie – to mowa targu, warsztatu i starszego pokolenia. Folkowa muzyka w tle dokłada do tego nutę prowincjonalnej ballady.
Aktorsko najlepiej wypada duet głównych bohaterów. Cres Chuang gra Rzodkiewkę oszczędnie, jak człowieka, który dawno nauczył się nikomu nie wchodzić w drogę. Chen jest jego przeciwieństwem: gaduła i drobny kombinator z dobrym sercem, któremu życie nie dało żadnej szansy. To on rozkręca ich wspólne sceny i nadaje rytm wieczorom w stróżówce. Najmniej wdzięczną rolę dostał Leon Dai, bo jego Kevina oglądamy przeważnie zza szyby samochodu, ale i on wychodzi z tego obronną ręką. Jego bogacz nie musi choćby podnosić głosu, żeby budzić odrazę – wystarczy, iż zachowuje się jak ktoś, komu zawsze wszystko uchodzi na sucho.
fot. „Wielki Budda+” / materiały prasowe Festiwalu Filmów Azjatyckich Pięć SmakówNie wszystko jednak gra tu równie dobrze. W połowie film wyraźnie siada, a ironiczne wtrącenia narratora nie zawsze wystarczają, żeby go rozruszać. Słabiej wypada też satyra na tych na górze. Biedaków Huang pisze z dbałością o szczegół – mają swoje dziwactwa, przyzwyczajenia, a ich milczenie nieraz mówi więcej niż dialogi. Ludzie bogaci i politycy to z kolei postacie kreślone grubą kreską, jak z rysunków w gazecie satyrycznej. Można to uznać za celowy zabieg – tak właśnie widzą bogaczy ludzie, którzy znają ich tylko z daleka. Kłopot w tym, iż na tej krytyce Huang opiera sporą część swojej satyry, więc sam wpada we własną pułapkę: najpierw lepi postać z samych wad, a potem z satysfakcją wytyka ich palcem.
Mimo tych potknięć Wielki Budda+ zostaje w pamięci na długo. To złośliwa i miejscami przegadana komedia, która z podglądactwa robi opowieść o niewidzialności. Rzodkiewa i Pępek zaglądają do cudzych samochodów i sumień, tymczasem do nich samych nie zagląda nikt. W pewnym momencie filmu pada gorzka uwaga o tym jak ludzkość potrafi polecieć na Księżyc, ale wciąż nie umie zajrzeć drugiemu człowiekowi w serce. Trudno o lepsze podsumowanie tego filmu.
Korekta: Daniel Łojko
Tekst powstał w ramach patronatu medialnego nad Festiwalem Filmów Azjatyckich Pięć Smaków.
