Wczesnopiastowska rezydencja na Ostrowie Lednickim

Zdjęcie: fot. Narodowe Archiwum Cyfrowe, Archiwum fotograficzne Henryka Poddębskiego, Jezioro Lednickie, 1934 rok

„Chata Piastowska” zbudowana została dzięki staraniom księdza dr. Franciszka Wawrzyniaka – proboszcza parafii w Dziekanowicach, dziekana dekanatu pobiedziskiego, według projektu cenionego poznańskiego architekta Stefana Cybichowskiego.

Bulla gnieźnieńska

Inicjatywa ta niewątpliwie przyczyniła się do rozwoju ruchu turystycznego, czego pragnął sam inicjator.

„Zwracam się do wycieczkowiczów i turystów i wszystkich, którzy w przyszłości kroki swoje skierują na Lednicę, aby zechcieli o tym zawsze pamiętać, iż tutaj patrzy na nas tysiąc lat naszego historycznego istnienia” – mówił Wawrzyniak.

Na uroczystości obecni byli m.in. Prymas Polski ks. kard. August Hlond i wojewoda poznański Artur Maruszewski. Trzy miesiące później Ostrów Lednicki odwiedził Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Ignacy Mościcki.

Wyspa od stuleci uznawana jest za jedno z najważniejszych miejsc związanych z początkami państwa polskiego. Od VII do IX wieku funkcjonowała tu osada otwarta, a u schyłku IX stulecia wzniesiono gródek. Najbardziej znanym zabytkiem Ostrowa Lednickiego są pozostałości palatium Mieszka I i Bolesława Chrobrego. To tu pierwszy z nich mógł przyjąć w 966 roku chrzest.

Od około połowy XI wieku na Lednicy rezydował kasztelan, jednak z czasem siedzibę kasztelanii przeniesiono do Pobiedzisk. Ostatecznie kres osadnictwu na wyspie przyniósł najazd Krzyżaków w 1331 roku na Pobiedziska i Kłecko. Ewa Pawlak nie wyklucza, iż i dawna rezydencja na Ostrowie mogła zostać przy tym splądrowana.

Najstarsza znana wzmianka o Ostrowie Lednickim (jako Ostrov) znajduje się w bulli papieża Innocentego II „Ex commisso nobis a Deo”, wydanej 7 lipca 1136 roku w Pizie, która potwierdziła niezależność arcybiskupstwa gnieźnieńskiego od metropolii magdeburskiej.

Arkada

W napisanych w drugiej połowie XV wieku „Rocznikach” Jan Długosz pisał:

„Lednica, znaczne bardzo jezioro Wielkiej Polski pod miasteczkiem Pobiedziskami, oblewające wyspę dość obszerną, na której, wedle ustnego raczej niż piśmiennego podania, miał być pierwotnie założony kościół katedralny Gnieźnieński (co pozostałe szczątki i gruzy poświadczają), późniejszym dopiero czasem, dla trudnego przystępu, przeniesiony do Gniezna. Jezioro to ma przeszło dwie mile długości”.

W kolejnych stuleciach Ostrów Lednicki stopniowo popadł w zapomnienie. Dopiero w 1822 roku wspomina o nim niemiecki historyk Franz Josef Mone w pracy „Geschichte des Heidenthums im nördlichen Europa”.

W 1843 roku hrabia Edward Raczyński w swoich „Wspomnieniach Wielkopolski” jako pierwszy zwrócił uwagę na znajdujące się na wyspie ruiny.

„Nam się raczej zdaje, iż ów zamek in Ostrów, o którym kronikarz pisze, jest zamek położony na Ostrowiu, to jest na kępie na jeziorze pod Lenną Górą, o półtorej mili od Gniezna odległej. Na tej kępie wznoszą się szańce, jakie podług dzisiejszego sposobu wojowania objąć by mogły 1500 ludzi załogi; wśród tych okopów znajdują się ułamki murów, a mianowicie łuk z polnych kamieni w sześcian obrabianych stawiany” – pisał Raczyński.

Karol Johannes, ówczesny posesor wyspy, niestety traktował ruiny jako źródło budulca. Z pozyskanych kamieni wapiennych po przetopieniu wykonywano zaprawę do budynków gospodarczych w Dziekanowicach.

Landrat gnieźnieński Graevenitz polecił wykonanie prac zabezpieczających przy ruinie, jednak inspektor budowlany Gadow wykonał je nieumiejętnie, wskutek czego zniszczeniu uległa arkada, widoczna jeszcze na ilustracji w publikacji Raczyńskiego.

Muzeum Pierwszych Piastów

W 1856 roku wyspę nabył na licytacji Albin Węsierski, miłośnik archeologii i zabytków, właściciel Zakrzewa w gminie Kłecko. Z jego inicjatywy rozpoczęto badania, a znalezione zabytki zostały zabezpieczone. W 1876 roku ukazała się monografia lednickich ruin autorstwa Mariana Sokołowskiego, będąca wynikiem jego wspólnych badań z Władysławem Łuszczkiewiczem.

Ruiny książęcej rezydencji i kaplicy wpisano do rejestru zabytków w 1930 roku. W 1957 roku ochroną objęto całą wyspę, a w 2006 roku również jej otoczenie. Na przełomie lat 50. i 60. XX stulecia prowadzono pierwsze badania archeologiczne w Jeziorze Lednickim. W tym czasie w roczniku „Slavia Antiqua” ukazała się praca Witolda Dalbora „Dwór książęcy z X w. na Ostrowie Lednickim”.

W 1969 roku powołano do życia Muzeum Początków Państwa Polskiego. Pierwszym jego dyrektorem został Jerzy Łomnicki, wojewódzki konserwator zabytków, który z Ostrowem Lednickim był związany od kilkunastu lat. Funkcję tę pełnił do swojej śmierci w 1981 roku. W 1974 roku placówka zmieniła statut i nazwę na Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy. W 1978 roku dotychczasowe drewniane zadaszenie ruin palatium i kaplicy zastąpiono nowym, stalowym.

W 1988 roku powołano Lednicki Park Krajobrazowy, który utworzono w celu ochrony terenów wokół akwenu, a 6 lat później zarządzeniem Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Lecha Wałęsy wyspa Ostrów Lednicki została uznana za Pomnik Historii.

Dziś Ostrów Lednicki pozostaje jednym z najważniejszych miejsc związanych z początkami państwa polskiego oraz jednym z najcenniejszych stanowisk archeologicznych w Polsce.

Bibliografia:
Jan Michał Rozwadowski, „Bulla z roku 1136 jako najstarszy zabytek języka polskiego”, Akademia Umiejętności, Kraków 1909
Franciszek Wawrzyniak, „Ostrów Lednicki: odczyt wygłoszony w dn. 5 lipca r. 1936 na poświęcenie schroniska Polskiego Towarzystwa Krajoznawczego na Ostrowie Lednickim”, Drukarnia „Dziennika Poznańskiego” w Poznaniu, Dziekanowice 1936
„Kurier Poznański”, nr 307, 7 lipca 1936
Uchwała nr XXVI/205/88 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Poznaniu z dnia 26 maja 1988 r. w sprawie parku krajobrazowego wokół Jeziora Lednickiego p.n. Lednicki Park Krajobrazowy.
Rozporządzenie nr 10/98 Wojewody Poznańskiego z dnia 19 czerwca 1998 r. w sprawie utworzenia Lednickiego Parku Krajobrazowego.
Raczyński, „Wspomnienia Wielkopolski to jest województw poznańskiego, kaliskiego i gnieźnieńskiego”. T. 2, w Drukarnia „Orędownika” w Poznaniu, 1843.
Rejestr zabytków: Ruiny palatium i kaplicy, decyzja z 12 marca 1930 r., nr rejestru 2404/A; Wyspa „Ostrów Lednicki”, decyzja z 26 marca 1957 r., nr rejestru 73/78/57; Obszar krajobrazu kulturowego – otoczenie wyspy Ostrów Lednicki, decyzja z 10 listopada 2006 r., nr rejestru 18/Wlkp/C.
Zarządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z 8 września 1994 roku w sprawie uznania za Pomnik Historii, Monitor Polski nr 50, poz. 421
Zabytek.pl, oprac. Danuta Banaszak i Arkadiusz Tabaka, Dział Archeologiczny Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy
Ewa Pawlak, „Wczesnośredniowieczna Ledniczka w świetle badań archeologicznych”, „Studia Lednickie” t. XXIII, Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy, Dziekanowice 2024