W dół błotnej spirali. Recenzujemy „Clayface’a”

gazetafenestra.pl 4 dni temu

Pytanie o to, który z komiksowych superbohaterów może pochwalić się najciekawszą galerią przeciwników, najczęściej prowadzi do dwóch odpowiedzi: Spider-Man albo Batman. Z całą sympatią dla barwnego grona adwersarzy Petera Parkera, osobiście przyznaję pierwszeństwo antagonistom Mrocznego Rycerza. Potrafią być oni przy tym na tyle złożeni czy ciekawi, iż są w stanie udźwignąć swoje własne historie jako ich główni antybohaterowie. Niejednokrotnie widzieliśmy to zarówno w komiksach, jak i X Muzie. Po „Jokerze” i „Pingwinie”, przyszedł czas na „Clayface’a”.

Film należy również oczywiście do budowanego przez Jamesa Gunna kinowego uniwersum DC. Trudno jednoznacznie stwierdzić, co „Clayface” mówi na temat kondycji projektu. Po entuzjastycznym przyjęciu zeszłorocznego „Supermana” Gunn otrzymał ogromny kredyt zaufania, który w tej chwili został naznaczony większymi wątpliwościami. Począwszy od kiepskiego przyjęcia „Supergirl” przez kolejne zarzucane projekty, chaos informacyjny i konsternację fanów po otwarte przyznawanie się do problemów, chociażby z wprowadzeniem postaci Batmana. „Clayface” nie jest ani spektakularnym rozwianiem wątpliwości, ani ich potwierdzeniem. Jedną z największych zalet produkcji w tym kontekście jest to, iż w ogóle powstała ona w takim kształcie. Zgodnie z zapowiedziami „Clayface” to pełnoprawny body-horror, czerpiący czy to z cronenbergowskiej „Muchy”, czy nowszego sukcesu „Substancji”.

Gliniana twarz” i to, co za nią

Film w reżyserii Jamesa Watkinsa bazuje na historii autorstwa Mike’a Flanagana, którego scenariusz został przepisany i zmodyfikowany przez Hosseina Aminiego. Początkowo to właśnie Flanagan miał odpowiadać za reżyserię, jednak na jego drodze stanął napięty grafik. Szkoda, zważywszy na fakt, iż z pomysłem solowego filmu o Clayface nosił się już od jakiegoś czasu.

Komiksowy pierwowzór może pochwalić się dość bogatą historią, rozwijaną od jego debiutu w 1940 roku. Wówczas jednak Basil Karlo pozbawiony był nadludzkich zdolności. Te posiadła druga inkarnacja Clayface’a, czyli Matt Hagen – pierwotnie poszukiwacz skarbów, który natknął się na dziwną substancję w jaskini. Zasadniczo tożsamość antagonisty przybierało na przestrzeni lat osiem osób, wśród których najpopularniejszym i najbardziej złożonym pozostawał Karlo. Sam mianował się „Ostatecznym Clayface’em” po tym, jak zaabsorbował umiejętności pozostałych trzech, stając się na dłuższy czas definitywną wersją postaci. Basil był przy tym czarnym charakterem wręcz karykaturalnie złym, dość płytkim przed przemianą, a później nadrabiającym brak głębi psychologicznej charyzmą i bezczelnością villaina. Stał się jednak tylko ciekawszy, gdy Batman zwerbował go do swojej drużyny w okresie DC Rebirth. Karlo stał się wrażliwym i uczciwym człowiekiem, zdeterminowanym, by naprawić wyrządzone zło. Podejmował wysiłki, by wyleczyć się ze swojego potwornego alter-ego. To również Basil Karlo pojawił się jako Clayface w słynnej serii gier „Batman: Arkham”.

Flanagan inspirował się jednak przede wszystkim przedstawieniem złoczyńcy w kultowym serialu animowanym „Batman: The Animated Series”. Zasługi produkcji dla mitologii Batmana można tylko mnożyć – powołanie do życia postaci Harley Quinn, obsadzenie w rolach Batmana i Jokera Kevina Conroya i Marka Hamilla, fundamentalne przebudowanie Mr. Freeze’a. Serial znakomicie rozumiał adwersarzy Bruce’a Wayne’a, świetnie interpretując ich historie w autorski sposób. Dwuczęściowy odcinek „Feat of Clay” zespolił trzech komiksowych Clayface’ów. Animowany bohater otrzymał nazwisko po Matcie Hagenie, aktorski fach po Basilu Karlo, a osobistą tragedię, na którą „lekarstwo” doprowadziło do przemiany, od Prestona Payne’a. Twórcy dodali również niemało od siebie, konstruując tragiczną historię człowieka, który po wypadku zostaje trwale oszpecony, co staje mu na drodze kariery w Hollywood. Z pomocą przychodzi mu przedsiębiorca Roland Daggett, oferujący cudowny krem, w pełni wygładzający twarz. Kuracja przynosi zamierzony skutek, umożliwiając Hagenowi choćby dowolne modelowanie swojego oblicza, wymuszając jednak regularne stosowanie specyfiku. W przeciwnym razie twarz Hagena ulega rozkładowi. Hagen sukces okupuje zależnością od substancji i samego Daggetta, który wykorzystuje aktora do załatwiania swoich interesów przestępczą drogą. Gdy Hagen zawodzi, zostaje zamordowany poprzez dosłowne utopienie w kremie. Przynajmniej tak się wydaje, dopóki przemieniony w monstrum, a do tego znacznie potężniejszy Matt Hagen nie zaczyna poszukiwać brutalnej zemsty.

Nowy kształt znajomej gliny

„Clayface” w wielu miejscach odwołuje się do interpretacji z „Feat of Clay”. Mamy Matta Hagena jako świetnego aktora. Mamy incydent, który prowadzi do oszpecenia jego twarzy, a w konsekwencji stawia pod znakiem zapytania jego dalszą karierę. Tylko iż ów incydent w filmowej wersji to spotkanie w klubie Mii Torrez, która, podrywając bohatera, oferuje mu na „rozluźnienie” narkotyk. Odurzony Matt zbywa ostrzeżenie przyjaciela, iż dziewczyna jest partnerką wpływowego gangstera Markosa Szabo. Ten czeka na Hagena już następnego ranka, by wspólnie ze swoimi pomocnikami okaleczyć aktora. I tu ponownie film uderza w inne tony niż serial – animowany Matt po wypadku doznał rozkwitu kariery, filmowy traci wszystko. Operacje plastyczne są nieskuteczne, jego reputacja jest rujnowana przez medialne pomówienia i wywlekanie przeszłości, a pieniądze znikają w kolejnych nieudanych zabiegach czy fasadowym procesie Szabo. Przemiana zaczyna się, gdy zdesperowany gwiazdor dowiaduje się o eksperymentach dr Caitlyn Corr.

Dobór dla filmowej opowieści konwencji body horroru to kierunek, który – mam nadzieję – będzie towarzyszył w najbliższych czasach kinu komiksowemu. Nie mam na myśli stricte tego konkretnego gatunku, tylko przestrzeń na kreatywność, twórcze jednostki, artystyczne wizje, nie taśmową produkcję sztampowych blockbusterów. Same komiksy przecież właśnie z indywidualności czerpią swoją siłę. Mimo rozbudowanego kanonu i współdzielonego uniwersum, a także zależności od decyzji wydawców, kultowe zeszyty wspominane są wszak głównie przez pryzmat ich scenarzystów i rysowników. Cenione jest zarówno zrozumienie postaci, jak i interesujące eksperymentowanie z jej mitologią i konwencją gatunkową. Nie inaczej jest w kinie. Uniwersum zarówno DC, jak i Marvela oferuje mnóstwo przestrzeni do stylistycznych zabaw, które mogą zostać przekute w bardzo dobre kino rozrywkowe przez odpowiednich reżyserów. Tylko właśnie trzeba stawiać na nich, nie podążać za schematami ekranowego „widowiska”.

Pod kątem body horroru „Clayface” odrobił lekcje. Inspiracje są widoczne, jednak nie nachalne. Na ekranie nie brakuje różnego rodzaju deformacji, obrażeń, wykręceń i innych obrzydliwości związanych z ciałem. Co najważniejsze jednak, obraz zachowuje sedno tego dyskomfortu. Pomijając może szokującą, ale efekciarską i kilka wnoszącą scenę operacji nosa, ekranowa makabra związana jest z utratą kontroli nad własnym ciałem, przekraczaniem granic tego, co może zostać z nim zrobione, albo czego człowiek może być sam zmuszony dokonać. Szczególną wartością horroru jest możliwość zmetaforyzowania czy hiperbolizacji realnych ludzkich lęków i napięć, w przypadku body horroru związanych z szeroko pojętą cielesnością. Przynależność do świata DC stanowi dla „Clayface’a” swoistą furtkę bezpieczeństwa, pozwalającą docenić samo zrozumienie i wykorzystanie tych mechanizmów bez analizowania, co wnoszą one w ogólną historię gatunku.

Wnoszą zresztą tę konkretną postać. Watkins długo zwleka z objawieniem się złoczyńcy w pełnej krasie. Ma to miejsce dopiero na sam koniec filmu, rodząc oczekiwania co do kolejnych występów Hagena w ekranowym DCU. Obraz nie jest jednak pozbawiony niezłego wizualnie i konceptualnie wykorzystania możliwości tytułowego bohatera. Wyróżniają się jego deformacje – czy to dosłownie rozpływanie się jego twarzy, czy widoczna w zwiastunach scena w samolocie, czy częste korzystanie ze zmiennokształtności i podszywania się pod dowolną osobę. Apogeum bardzo dobrze zrealizowanego krwawego spektaklu film osiąga w kulminacyjnej scenie w klubie – pomysłowej, napisanej z wyczuciem napięcia i nad wyraz zręcznie zrealizowanej. Wcześniej jednak nie brakuje udanych momentów – oprócz wspomnianej sceny w samolocie na pewno zapamiętam rozegraną samym cieniem scenę z przemianą dłoni w maczugę – w naturalistycznym dramacie znalazło się miejsce na ten klasyczny dla komiksowego Clayface’a aspekt.

Niedosyt pozostawia jednak warstwa psychologiczna, która zawiera w sobie mnóstwo nie do końca wykorzystanego potencjału. Na ogół produkcja sprawnie przeprowadza widza przez równie psychiczną, co fizyczną dezintegrację Matta. Więcej pytań pozostawia jednak w zawieszeniu niż z satysfakcjonującą odpowiedzią. Przede wszystkim ostateczny akt okrucieństwa i szaleństwa Matta. Rozwiązanie to nie zaskakuje z perspektywy dramaturgicznej, stanowi adekwatnie logiczny konstrukcyjny krok. Brakuje mu jednak odpowiedniego uzasadnienia psychologicznego, większego zniuansowania psychiki głównego bohatera. Jego zwrot od uczciwego człowieka do brutalnego i bezwzględnego mściciela pozostaje przekonująco zarysowany, podobnie jak jego pogłębiające się szaleństwo i coraz bardziej wykrzywiona perspektywa. Brakuje jednak momentu, który pełniej pozwoliłaby zrozumieć, a adekwatnie poczuć moment, w którym postać zupełnie zatraca się w obłędzie i gotowości do zbrodni.

„Clayface’owi” brakuje większej liczby scen z tytułowym bohaterem, pogłębienia niuansów i uzupełnienia informacji, choćby za sprawą sugestii. Twórcy podkreślali, iż opowieść dotyczy człowieka, który, samemu ciężko pracując na swój sukces, traci w pewnym momencie wszystko i nie widzi dla siebie ani możliwości odwrócenia wydarzeń, ani znalezienia innej drogi. Hagen przedstawiony jest na tyle dobrze, iż potrafi wzbudzić sympatię i zainteresować jako postać. Kluczowym problemem jego kreacji psychologicznej jest jednak pytanie, czy jego przemiana wypuściła na wolność wewnętrzne demony, które już wcześniej w nim tkwiły? Czy była skutkiem zmian w organizmie dokonanych przez nanoboty? Czy może sytuacja przebudziła w Matcie instynkty, jakie w innym przypadku nigdy by nie uaktywniły? Domyślnie odpowiedź pozostawiona jest widzowi, jednak mam wątpliwości, czy bohater został przedstawiony na tyle dogłębnie, by można było tu pokusić się o rzeczową analizę jego osobowości, bazując na informacjach przedstawionych na ekranie.

Podobne wątpliwości budzi fundamentalna dla opowieści problematyka stopniowej utraty tożsamości. Zostaje ona bardziej zasygnalizowana niż pogłębiona. Być może jest to kwestia niedostatecznego nakreślenia wewnętrznego krajobrazu Hagena, być może nie w pełni skutecznego prowadzenia fabuły, ale temat, który mógłby być niezwykle złożony, potraktowany zostaje dość powierzchownie. „Clayface” nie wzbija się na możliwy dla niego poziom horroru psychologicznego – psychologia jest, horror jest, ale niekoniecznie mocno zespolone. Szkoda, bo Tom Rhys Harries w głównej roli spisuje się bardzo dobrze, przekonująco oddając wewnętrzne rozbicie Matta i skrajne emocje targające bohaterem.

Mniej zachwycająco, chociaż wciąż solidnie wypada Naomi Ackie jako Caitlyn. Wątek romansowy między nią a Mattem odebrany został w mieszany sposób. Osobiście nie miałem problemu z uwierzeniem w rodzące się (mimo narzeczeństwa Caitlyn) uczucie. Ponownie jednak „Clayface” zatrzymuje się na tym, co powierzchownie przekonuje, ale pozbawione jest satysfakcjonującego pogłębienia. Dwójka postaci bez wątpienia miała okazję, by zbliżyć się do siebie, pewne wspólne cechy, tematy i doświadczenia, których Caitlyn nie może dzielić z nikim innym. Skąd jednak biorą się jej rozterki w obliczu troskliwego i oddanego narzeczonego Johna? Z historii dwóch głównych bohaterów dałoby się wyciągnąć jeszcze więcej, zapuścić się głębiej w ich motywacje i psychologię, zwłaszcza iż poza nimi drugi plan ma kilka do zaoferowania.

Co samo w sobie jest pewnym problemem i być może świadectwem niepewności kinowego uniwersum DC co do dalszego kierunku, w tym wprowadzenia Batmana. Gotham w „Clayface” wypada solidnie – dzielnica Narrows jest odpowiednio obskurna, realizacja całego filmu, zwłaszcza kolorystyka, dba o atmosferę, odhaczona jest oczywiście obowiązkowa dla miasta wszechobecna korupcja. Mam jednak wrażenie, iż można byłoby podstawić pod te kategorie dowolną metropolię. Gotham City jest jednak lokacją, która odznacza się wyrazistą tożsamością, niezależnie od tego, czy mówimy o gotyckich fantazjach Tima Burtona, czy brudnym realizmie i nieostrości Matta Reevesa. Zepsucie i dekadencja Gotham, które paradoksalnie nie doprowadzają do masowych przeprowadzek, domagają się indywidualnego rysu. Rysu, który, jak pokazał choćby „Mroczny Rycerz”, mogą adekwatnie zapewnić same postacie. O ile w „Jokerze” Todda Phillipsa istotną rolę odgrywał Thomas Wayne, o tyle „Clayface” poza głównym bohaterem pozbawiony jest choćby znajomych nazwisk. Po sympatycznych easter eggach z pierwszego aktu (Hagen o Oscara konkuruje m.in. z gwiazdami filmów „No Man’s Land” i „One Bad Day”) ekran wypełnia plejada anonimowych, sztampowych i mało wyrazistych bohaterów. Samo wykorzystanie odpowiedniego nazwiska mogłoby pogłębić immersję. Być może to mylne wrażenie, jednak „Clayface” zdaje się niekiedy powściągliwy w kwestii prezentacji miasta, jakby nie chciał nakreślić za dużo przed pełnoprawnym wdrożeniem do uniwersum mikroświata Batmana.

Być może największą stratą dla „Clayface’a” okazał się brak Flanagana na stołku reżyserskim. Nic nie ujmując Watkinsowi, sądzę, iż twórca z większym doświadczeniem mógłby poprawić wspomniane niedociągnięcia i zaoferować produkcję na miarę wspomnianego „Jokera” czy serialowego „Pingwina”. Pozwoliłby na to nie tylko pierwowzór tytułowej postaci, ale i widoczny w gotowym filmie materiał, który nie został w pełni wykorzystany. Nie zmienia to faktu, iż „Clayface” jest solidnym tytułem – dobrze zrealizowanym, z pomysłem na siebie, świetną główną rolą i opanowaniem body horrorowego słownika. Osobiście liczę, iż mimo niedociągnięć tylko podtrzyma popyt na autorskie projekty superhero, torując drogę tytułom, które swój potencjał wykorzystają z jeszcze lepszym skutkiem.

Aleksander GRĘDA

Aktualizacja: przed publikacją tekstu przekazana została informacja o ustąpieniu Jamesa Gunna i Petera Safrana z kierownictwa nad filmowym uniwersum DC. Ich miejsce zajął Jeremy Latcham. Refleksje z tekstu pozostają aktualne, jednak już nie Gunn jest ich adresatem

Idź do oryginalnego materiału