Gdzieś w bocznych uliczkach Tokio, za drzwiami, które łatwo przeoczyć, istnieją kawiarnie, gdzie kawa jest pretekstem do medytacji i posłuchania dobrej muzyki. Japońskie ongaku kissa, czyli kawiarnie muzyczne, to miejsca, gdzie nie pracuje się przy laptopie lub scrolluje. Celem natomiast jest wypicie kawy i słuchanie muzyki w ciszy. Niektóre z tych miejsc zrezygnowały z podawania jedzenia, bo brzęk sztućców mógłby zakłócić ciszę, a inne latami budowały systemy nagłośnieniowe z maniakalną precyzją, jakby tworzyły orkiestry, a nie sprzęty grające. I właśnie o takich wspaniałych, ale obcych dla naszej kultury miejscach opowiada Tokio na winylach.
Film składa się z trzech epizodów, z których każdy poświęcony jest jednej kawiarni – a adekwatnie jednemu wszechświatowi dźwiękowemu. I to jest pierwszy strzał w dziesiątkę: zamiast encyklopedycznego przeglądu zjawiska, dostajemy trzy konkretne miejsca, trzy gatunki muzyczne i trzy perspektywy na historię Japonii ostatnich stu lat. Zaczynamy od kawiarni specjalizującej się w muzyce klasycznej, która pamięta czasy sprzed wojny – i słuchając Beethovena w jej drewnianym wnętrzu, słuchamy jednocześnie historii Tokio, które płonęło i zostało odbudowane po II wojnie światowej. Potem przenosimy się do jazzowego baru, który wyrósł na fali powojennego boomu, kiedy Japonia otwierała się na Zachód, a jazzowe kissa mnożyły się po całym mieście, jak nowe stacje metra. Kończymy w miejscu, które było epicentrum kontrkultury lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, gdzie w tle japońskiego rocka i city popu tliły się studenckie protesty i tworzyła się gospodarcza bańka. W tak syntetyczny i przyswajalny dla wszystkich sposób przedstawiana jest nam panorama Tokio.
fot. „Tokio na winylach” / materiały prasowe Millennium Docs Against GravityGenialna decyzja twórców polega na tym, iż te trzy kawiarnie to nie trzy osobne mini-dokumenty – to trzy instrumenty jednej kompozycji. Muzyka klasyczna rezonuje z traumą wojenną. Jazz synchronizuje się z otwarciem na Zachód, a rock wybucha razem z młodzieżową rewoltą. Dokument pokazuje nie tylko to, jak zmieniało się miasto, ale przede wszystkim to, jak zmieniają się ludzie, którzy w nim żyją. A to wszystko korzystając z siły muzyki. Historie założycieli, gatunki muzyczne i dzieje Tokio biegną równolegle i w pewnym momencie zaczynają ze sobą współbrzmieć, jak dobrze zsynchronizowany zespół. W każdej klatce filmu czuć zamiłowanie nie dość, iż do samego miasta, ale i do każdego rodzaju muzyki rozbrzmiewającej w głośnikach.
Pod względem warsztatu dokument nakręcony jest z niebywałą starannością. Zdjęcia oddają intymność tych miejsc: ciepłe światło odbija się od drewnianych barów, a kurz delikatnie unosi się nad starymi kolekcjami płyt. Montaż jest żwawy oraz muzycznie zsynchronizowany, a choćby momentami wręcz teledyskowy – i to jest chyba największe zaskoczenie. W erze netflixowych dokumentów z gadającymi głowami taka forma ożywia widza i sprawia, iż jesteśmy w stanie bardziej dotknąć i odczuć wszystko, co twórcy próbują nam przekazać. Ten sposób reżyserii podkreśla największą siłę filmu, czyli umiejętność emocjonalnego zaangażowania widza. Właścicielom kawiarni błyszczą oczy, kiedy mówią o muzyce. Bywalcom łamie się głos, kiedy wspominają, czym te miejsca były w ich życiu – schronieniem, wspólnotą, trzecim miejscem między domem a pracą. W erze, w której takie przestrzenie znikają, film podkreśla ich znaczenie z delikatnością oraz bez moralizowania – i właśnie dlatego oddziałuje tak mocno.
Tokio na winylach to rzadki przypadek dokumentu, który jest jednocześnie lekcją historii jak i listem miłosnym do muzyki – a do tego dowodzi, iż kino dokumentalne nie musi być gadającymi głowami na tle rozmytej ściany. Można nakręcić dokument, który sam w sobie brzmi jak doskonale skalibrowany system nagłośnieniowy w jednej z tokijskich kissa: ciepło, klarownie i z duszą.
korekta: Daniel Łojko
Tekst powstał we współpracy partnerskiej z Festiwalem Filmowym Millennium Docs Against Gravity.
