Sytuacja jest poważna. Banki wzywają: „Gromadźcie gotówkę w domach”. Europejczycy pobiegli do bankomatów

Przez dekadę europejski sektor bankowy walczył z gotówką. Zamykał oddziały, likwidował bankomaty, promował aplikacje i karty. Dziś te same instytucje wysyłają do obywateli broszury z zaleceniem wypłacenia kilkuset euro i schowania ich w domu. To nie jest reakcja na irracjonalny strach – to systemowa odpowiedź na serię incydentów, które pokazały, jak krucha jest infrastruktura cyfrowych płatności w starciu z celowym atakiem lub awarią sieci energetycznej.

Polskie złotówki | Fot. Warszawa w Pigułce

Holenderski Bank Centralny, szwedzki Riksbank, EBC – kto i ile zaleca

De Nederlandsche Bank (DNB) – holenderski bank centralny – jako jeden z pierwszych w Unii Europejskiej wydał oficjalne zalecenie dla obywateli: każde gospodarstwo domowe powinno mieć w gotówce od 200 do 500 euro. Prezes DNB Klaas Knot podkreślał, iż chodzi o przygotowanie na możliwe zakłócenia w systemie bankowym wywołane cyberatakami. Holenderski minister obrony Ruben Brekelmans dodał kontekst geopolityczny: Holandia musi być przygotowana na wszystkie możliwe scenariusze wojenne ze względu na zagrożenie ze strony Rosji.

Riksbank – szwedzki bank centralny, symbol kraju, który jako jeden z pierwszych w Europie niemal całkowicie wyeliminował gotówkę z codziennego życia, w 2025 roku rozesłał do mieszkańców broszury z zaleceniem posiadania co najmniej 1 000 koron (ok. 93 euro) w gotówce na osobę dorosłą. Riksbank przyznał wprost: bezgotówkowość Szwecji, będąca przez lata powodem do dumy, stała się zagrożeniem bezpieczeństwa. Rząd szwedzki przygotowuje ustawę nakazującą aptekom i wybranym punktom usługowym przyjmowanie gotówki – coś, co jeszcze pięć lat temu byłoby niewyobrażalne.

Dania: bank centralny zalecił posiadanie minimum 250 koron duńskich (ok. 145 zł) na osobę, w małych nominałach i monetach, żeby sklepy mogły łatwo wydać resztę. Do końca 2025 roku wszystkie apteki i sieci supermarketów w Danii muszą umożliwić płatności kartą w trybie offline – bez dostępu do internetu.

Austria i Finlandia: oba kraje zaleciły gospodarstwom domowym posiadanie od 70 do 100 euro na osobę – kwoty wystarczającej na pokrycie podstawowych potrzeb przez pierwsze 72 godziny kryzysu.

Europejski Bank Centralny w październiku 2025 roku opublikował raport, w którym napisał wprost: gotówka zapewnia niezbędną redundancję – koło zapasowe – dla systemu płatności. Miesiąc później, w listopadzie 2025 roku, EBC opublikował priorytety nadzorcze na lata 2025-2028 z jednoznacznym komunikatem: europejskie banki muszą przygotować się na szoki o skali nienotowanej w najnowszej historii. Instytucje finansowe wchodzą – według EBC – w erę permanentnej niepewności, napędzanej napięciami geopolitycznymi i rosnącą liczbą cyberataków.

Saxo Bank w grudniowych „Szokujących Prognozach” na 2026 rok po raz pierwszy w historii tej publikacji poświęcił osobny scenariusz Polsce: co by się stało, gdyby Polska zatrzymała się na 72 godziny. Scenariusz zakłada złośliwy kod przenikający do systemów sterowania siecią energetyczną, awaryjne wyłączenie sieci, straty przekraczające 80 miliardów złotych w ciągu trzech dni, spadek akcji spółek energetycznych o 40-60 proc. i banków o 15-25 proc. To nie jest prognoza – Saxo Bank co roku publikuje scenariusze niskoprawdopodobne, ale wysokoimpaktowe. Jednak sam fakt, iż Polska trafiła do tej publikacji po raz pierwszy, mówi coś o tym, jak europejski sektor finansowy postrzega nasze ryzyko geopolityczne.

Cztery incydenty, które zmieniły narrację – od teorii do praktyki

• Estonia 2007: pierwszy w historii zmasowany cyberatak na infrastrukturę państwa. Przez prawie dwa tygodnie ataki DDoS sparaliżowały strony rządowe, media i bankowość elektroniczną. Estończycy, będący wtedy jednym z najbardziej scyfryzowanych społeczeństw świata, przekonali się, iż cyfrowa infrastruktura może zostać sparaliżowana bez jednego wystrzału. NATO uznało ten atak za punkt zwrotny w myśleniu o cyberbezpieczeństwie.
• Ukraina 2015-2016: rosyjska grupa Sandworm przeprowadziła pierwsze w historii udane ataki na sieci energetyczne, powodując przerwy w dostawie prądu dla 230 000 odbiorców. Atak na ukraiński system energetyczny w grudniu 2016 roku wyłączył zasilanie w Kijowie na ponad godzinę. Eksperci bezpieczeństwa uznali go za demonstrację możliwości, nie za pełny atak.
• Hiszpania, 28 kwietnia 2025 roku: to był normalny wtorek, gdy o godzinie 12:33 niemal 60 proc. Hiszpanii nagle straciło prąd. Awaria objęła też Portugalię i część Francji. Bankomaty zamilkły, terminale płatnicze przestały działać, stacje metra się zatrzymały. Przez kilkanaście godzin jedyną metodą zapłacenia za cokolwiek była gotówka. W sklepach pojawiły się manualnie pisane karteczki z cenami. Przyczyna: awaria w sieci przesyłowej, nie cyberatak – ale efekt dla obywateli był identyczny.
• Polska, 1 listopada 2025 roku: w Dzień Wszystkich Świętych, o godzinie 8:30 rano, system BLIK przestał działać. Ponad 2 000 zgłoszeń w serwisie Downdetector w ciągu kilku minut. Ludzie stali przed sklepami ze zniczami i kwiatami, nie mogąc zapłacić. Stacje benzynowe odmawiały tankowania bez gotówki. Minister cyfryzacji Krzysztof Gawkowski potwierdził na platformie X: od wczesnych godzin porannych obserwujemy zewnętrzny atak typu DDoS na polską infrastrukturę rozliczeniową. System BLIK przywrócono o 10:33. 3 listopada atak się powtórzył. 29 stycznia 2026 roku awaria internetu sparaliżowała dostęp do kont w PKO BP, Pekao, ING, mBanku, Santanderze, BNP Paribas, Alior Banku i Millennium jednocześnie.

Tabela: ile gotówki zalecają banki centralne i rządy w Europie

Dlaczego gotówki nie da się zhakować – i dlaczego to argument finansowy, nie sentymentalny

Gotówka ma trzy adekwatności, których żaden cyfrowy system płatności nie replikuje jednocześnie. Pierwsza: działa bez prądu, bez internetu i bez serwerów. Banknot jest niezależny od infrastruktury technicznej – wystarczą dwie pary rąk i wzajemne zaufanie stron transakcji. Druga: jest anonimowa – nie rejestruje śladu transakcyjnego, nie wymaga autoryzacji, nie może zostać „zamrożona” przez blokadę systemu. Trzecia: jej podaży nie można zredukować zdalnie – w przeciwieństwie do środków na rachunku bankowym, które mogą być niedostępne przez awarie systemu choćby wtedy, gdy są w pełni twoje i w pełni pokryte.

Paradoks polega na tym, iż im bardziej gospodarka odchodzi od gotówki, tym bardziej gotówka staje się cennym zasobem awaryjnym. W Szwecji, gdzie w 2023 roku gotówką płacono zaledwie w 8 proc. transakcji detalicznych, posiadanie kilku banknotów stało się formą ubezpieczenia – rzadką i przez to cenną.

Dane NBP potwierdzają, iż Polacy intuicyjnie to rozumieją. Wartość gotówki w obiegu na koniec sierpnia 2025 roku wyniosła 443 miliardy złotych – o 7,4 proc. więcej niż na początku roku. Prezes Adam Glapiński regularnie podkreśla, iż „część pieniędzy musi być w gotówce” – jako kraj frontowy Polska musi być szczególnie świadoma ryzyk cybernetycznych i wojennych. Co istotne: zaledwie 3 proc. gotówki w obiegu znajduje się w kasach banków. Reszta krąży w gospodarstwach domowych – to nie jest spekulacja, to dane NBP.

Polska: trzy incydenty w czterech miesiącach i rosnąca świadomość ryzyka

Polska nie wydała jeszcze oficjalnego zalecenia konkretnej kwoty gotówki w domu na wzór Holandii czy Szwecji – choć RCB od lat wymienia gotówkę jako element 72-godzinnego zestawu ewakuacyjnego. Seria incydentów z przełomu 2025 i 2026 roku sprawiła jednak, iż temat stał się bardziej namacalny. Atak DDoS na BLIK w Dzień Wszystkich Świętych, powtórzony trzy dni później, a następnie awaria dostępu do kont w ośmiu największych bankach jednocześnie w styczniu 2026 roku – to nie były scenariusze z ćwiczeń, ale rzeczywiste zdarzenia, które na kilka godzin pozbawiły miliony Polaków dostępu do pieniędzy. W każdym z tych przypadków gotówka była jedyną metodą zapłaty, która działała bez zakłóceń.

Ile, gdzie i jak przechowywać?

• Ile wypłacić. Wzorując się na zaleceniach europejskich banków centralnych – tygodniowe podstawowe wydatki gospodarstwa domowego. Dla polskiej rodziny to ok. 1 000-1 500 zł. Nie chodzi o trzymanie całych oszczędności w gotówce – to byłoby nierozumne finansowo. Chodzi o rezerwę awaryjną, która pozwoli funkcjonować przez 3-7 dni przy braku dostępu do systemów elektronicznych.
• Jakie nominały. Unikaj banknotów 200-złotowych – przy małych zakupach sklep może nie mieć reszty, a w sytuacji kryzysowej wydawanie reszty jest szczególnie kłopotliwe. Dwudziestki i pięćdziesiątki są najbardziej praktyczne. Kilka monet na drobne zakupy nigdy nie zaszkodzi.
• Gdzie przechowywać. Nie w jednym miejscu. Część w domu (sejf, szuflada, bezpieczna kryjówka znana tylko domownikom), część w portfelu lub plecaku ewakuacyjnym. jeżeli jesteś zmuszony ewakuować się w pośpiechu – gotówka musi być dostępna w ciągu sekund, nie minut.
• Waluta obca. Przy zamieszkaniu blisko granicy lub w kontekście scenariusza geopolitycznego – kilkadziesiąt do kilkuset euro jako drugi bufor ma sens. Euro jest akceptowane w wielu polskich miejscach przy granicy zachodniej i w Trójmieście, a w scenariuszu poważnego kryzysu złoty może tracić na wartości szybciej niż euro.
• Uzupełniaj regularnie. Gotówka w domu to nie jednorazowa decyzja, ale nawyk. Sprawdzaj co kilka miesięcy, czy rezerwa jest nienaruszona i czy banknoty nie są zbyt podniszczone do użytku. Dobrą praktyką jest uzupełnianie rezerwy po każdym większym kryzysu – tak jak sprawdza się zapas wody czy leki w apteczce.