Budynek służył lokalnej diasporze żydowskiej do września 1939 roku i jak niezliczona ilość podobnych, został zdewastowany przez niemieckiego okupanta do tego stopnia, iż w 1945 była to już na wpół ruina.
Klasycystyczna, lub jak uważają inni neoklasycystyczna synagoga w Kępnie jest jednym z wybitniejszym przykładów architektury w służbie żydowskiej społeczności na terenie Polski.
Przed drugą wojną światową, odsetek wyznawców Starego Testamentu był w okolicach pokaźny. Do czasu zmiany nazwy miasta na Kempen, procent Żydów w ogólnej liczbie mieszkańców wynosił od 12 do choćby 55 procent.
Pogranicze
Sto sześć lat temu, Kępno wróciło do Polski. Wcześniej, II rozbiór Polski włączył Kępno do Prus, a w latach 1807 – 1815 weszło ono w skład Księstwa Warszawskiego. Na mocy ustaleń Kongresu Wiedeńskiego włączono Kępno w skład Wielkiego Księstwa Poznańskiego. Panowanie pruskie, a od 1871 r., niemieckie, przyniosło oprócz zaostrzającej się polityki germanizacyjnej także dynamiczny rozwój gospodarczy, przestrzenny i architektoniczny.
Kępno leży 170 km na południowy-wschód od Poznania, na najdalej na południe wysuniętym krańcu Wielkopolski, sąsiadując do Śląskiem. Położenie na styku dwóch dużych krain historycznych, rodziło w dziejach tego miasta sporo wymiernych efektów, czego oznakami jest chociażby przedostatnia silna jego urbanizacja na przełomie XIX i XX wieku.
W Kępnie krzyżowało się ponadto sześć traktów handlowych: do Warszawy przez Wieruszów, Piotrków; do Krakowa przez Bolesławiec; do Brzegu przez Namysłów; do Wrocławia przez Syców, Oleśnicę; do Kalisza przez Grabów; do Poznania przez Ostrzeszów.
kepno_synagoga_27_05_2025_4-1024×737
Żydzi mieszkali w Kępnie od drugiej połowy XVII wieku na przedmieściu zwanym „Kamczatką”, tworząc istotną i liczną gminę w Wielkopolsce. O jej randze wśród wielkopolskich gmin świadczy to, iż w XVII i XVIII wieku regularnie wysyłali swych przedstawicieli na obrady Sejmu Czterech Ziem.
Aż do drugiej dekady XIX stulecia, wierni wyznania mojżeszowego uczestniczyli w nabożeństwach w wybudowanej jeszcze w 1689 roku drewnianej bożnicy, która wymagała już wtedy gruntownych remontów i okazywała się zbyt mała dla rozrastającej się w mieście populacji Żydów.
Nową (obecną) synagogę, zaczęto wznosić w roku 1814 i w nieco ponad rok wyświęcono ją. Projekt bożnicy przypisuje się architektom z Brzegu – braciom Fryderykowi i Karolowi Schefflerom. Wtenczas był to największy pod względem kubatury obiekt w mieście, pieczęć silnej tutejszej gminy żydowskiej i sygnatura ambicji miasta o wielokulturowym zabarwieniu.
Projekt bardzo wybitny
Pierwsze trzy dekady XIX wieku na ziemiach polskich to czas budów znamienitych obiektów użyteczności publicznej w manierze klasycznej. Powstają wtedy klasycystyczne sądy, teatry, urzędy, komisje, pałace i świątynie. Wielkie europejskie nazwiska takie jak Carl Schinkel, są chętnie zatrudniane nie tylko w stolicy ale też w mniejszych magistratach oraz na arystokratycznych dworach, jak choćby w wielkopolskim Antoninie.
kepno_synagoga_27_05_2025_4-1024×737
Kępno w pierwszej i drugiej dekadzie XIX stulecia jawi się jako małe miasto zamieszkiwane przez Polaków, Niemców i Żydów. Dogodne położenie i przedsiębiorczy mieszkańcy to dwa czynniki które spowodowały pierwszą w XIX stuleciu zauważalną urbanizację miasta. Z tego okresu pochodzą takie projekty jak sąd rejonowy, ratusz oraz kilkanaście mieszczańskich kamienic. W tym czasie również wybudowano tytułową synagogę.
Trudno jednoznacznie orzez czy świątynia jest klasycystyczna czy neoklasycystyczna, albowiem granice i różnice między tymi stylami na ziemiach polskich są umowne a przykłady różnią się subtelnymi szczegółami, które wypatrzyć może jedynie wprawne oko historyka i historyka sztuki.
Architektura klasycystyczna to puryzm form wziętych wprost z Peleponezu i Wiecznego Miasta. Grecja i Rzym i ich dziedzictwo architektoniczne wracało wielokrotnie w dziejach sztuki, już od renesansu przeżywając większe i mniejsze zainteresowanie architektów. Klasycyzm – jak puentują niektórzy – przeżył I Rzeczpospolitą. Najświetniejsze dzieła chociażby Aignera, Zawadzkiego, Kubickiego czy Corazziego powstawały w ostatnich dekadach XVIII wieku. Po upadku Polski i Litwy, projektowali oni nadal, w dobie Księstwa Warszawskiego i Kongresówki oraz Księstwa Poznańskiego.
Projekty po 1810 roku (nie uznając tego za zasadę), to jednak wybiórczo pozostają już formami przetworzonych wzorców klasycznych. I tak jest właśnie na przykładzie kępińskiej synagogi. Biorąc na warsztat portyk kolumnowy w bożnicy w Kępnie, mimo dużej urody i przyjemnej dla oka proporcji, nie jest to prawdziwie doskonały porządek o rodowodzie antycznym.
Weźmy samo belkowanie (poziomym pas ponad kolumnami), tutaj wydawać by się mogło w porządku doryckim – to jest z fryzem tryglifowo-metopowym. Te ostatnie – nie da się ukryć – znajdziemy tutaj, ale tryglify są już zaopatrzone w odcinkowe gzymsy zaś guttae – czyli wypustki pod tryglifam nie występują ponad nimi. Projekt o czysto doryckiej stylistyce nie posiadałby ponadto płaskorzeźbionych rozet w polach metop – tutaj występujących. Kolumny portyku, mimo subtelnego, szlachetnego wybrzuszenia ich trzonów – entasis, trudno przypisać do jednego z trzech głównych porządków architektonicznych rodem z Hellady. To raczej dzieło kompozytowe. Niejednorodne.
kepno_synagoga_27_05_2025_4-1024×737
Najbardziej charakterystycznym elementem sylwety synagogi są zaokrąglone narożniki. Absolutnie robiące dobrą robotę przy perspektywicznym widoku na budynek i to z każdej strony. Zasłyszana opinia mówiła choćby o największym kunszcie w projekcie synagogi właśnie z uwagi na wzmiankowane narożniki.
To znów – bądź co bądź – elementy dynamizujące sylwetę, których proweniencja bliska jest architekturze barokowej. Czyli neoklasycyzm. Wciąż dumny, majestastyczny, dostojny o znakomitych proporcjach, już nie klasycyzm – który już na pewno nie posiadałby ażurowej filigranowej sygnaturki (utraconej po 1945 roku, w tej chwili nieodbudowanej)
Wojna i po wojnie
Podczas II wojny światowej okupanci niemieccy doszczętnie zdewastowali synagogę zamieniając ją na ujeżdżalnię. Po zakończeniu wojny przez wiele lat służyła za magazyn mebli. 16 maja 1973 uległa dalszemu zniszczeniu w wyniku pożaru. W latach 1988–1990 rozpoczęto prace remontowe, które jednak wstrzymano. Od 1999 formalnym właścicielem budynku była Żydowska Gmina Wyznaniowa we Wrocławiu.
29 maja 2009 w Warszawie został podpisany akt, na mocy którego Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej przekazał gminie Kępno synagogę w formie darowizny. Została ona obłożona pewnymi warunkami, między innymi wykorzystania synagogi wyłącznie na cele kulturalne, tj. na muzeum, jako sala koncertowa, wystawiennicza. Dodatkowo gmina Kępno zobowiązała się do nieodpłatnego użyczenia synagogi Związkowi Gmin Wyznaniowych Żydowskich Rzeczypospolitej Polskiej dwa razy w roku, na okres do 14 dni na organizowane przez nią uroczystości.
(…) 19 maja (2025 roku – przyp. red) uroczyście otwarte zostało „Centrum Synagoga”. To zmodernizowany budynek po byłej synagodze, którego remont trwał 4 lata. Inwestycja kosztowała ponad 12 mln zł. Gmina Kępno pozyskała na ten cel spore dofinansowanie w wysokości około 10 mln zł. (…) To była skomplikowana, bardzo trudna inwestycja, bo remontowaliśmy obiekt wpisany do rejestru zabytków – mówił Radiu SUD Piotr Psikus, burmistrz Kępna – Wykonana została rekonstrukcja historycznej elewacji zewnętrznej, kompleksowe zagospodarowanie wnętrza z salą wielofunkcyjną, dużą sceną i balkonem. Budynek został przystosowany do potrzeb osób niepełnosprawnych. Wnętrze dawnej świątyni zostało odrestaurowane w zakresie niezbędnym do podkreślenia historycznej roli obiektu a jednocześnie ze świadomością nadania mu zupełnie nowych funkcji. W obiekcie będą się odbywały zajęcia świetlicy środowiskowo-socjoterapeutycznej, zajęcia warsztatowe, szkolenia, a także występy muzyczne, teatralne, spektakle, wystawy prezentujące efekty prowadzonych zajęć edukacyjnych, terapeutycznych i kulturalnych.”
„Otwarcie Centrum Aktywizacji Społeczno-Kulturalnej „Centrum Synagoga” w Kępnie dowodzi, jak ważne są fundusze europejskie dla lokalnego rozwoju. Środki wynoszące blisko 7,5 mln zł, jakie pozyskała Gmina na modernizację, umożliwiły wykonanie gruntownych i kompleksowych prac przywracających blask i funkcjonalność synagodze. Mieszkańcy zyskali istotny punkt na mapie kulturalnej Kępna, oferujący bogatą ofertę i możliwość integracji lokalnej społeczności.” – mówił z kolei Krzysztof Grabowski, Wicemarszałek Województwa Wielkopolskiego.
Synagogę wyremontowano w oparciu o projekt architektoniczno – konserwatorski. Nieliczne, wkomponowane w wystrój tak zewnętrzny jak i wewnętrzny elementy oryginalne, poddano zabiegom konserwatorskim, by stanowiły sygnaturę wieku i stylu budynku. Z zewnątrz dostrzeżemy chociażby niejednorodną kolorystykę i fakturę ze śladami zęba czasu w bazach i kapitelach kolumn w portyku wejściowym.
Zrekonstruowany praktycznie od podstaw naczółek wraz z płaskorzeźbionym polem tympanonu ponad kolumnami, choć trącący pracą fabryczną, mechaniczną, nie zaś ręczną rzemieślniczą pracą pierwotnych budowniczych, jest dumą w dzisiejszej tożsamości Kępna. Miasta zwróconego w przeszłość z szacunkiem i zapatrzonego z dumą w przyszłość.
