RANKING: wybieramy najlepsze filmy o sztucznej inteligencji

W swoim wizjonerskim dziele Stanley Kubrick stworzył antagonistę ponadczasowego – wraz z kolejnymi mijającymi latami stającego się coraz bardziej realnym zagrożeniem. Komputer HAL 9000 z filmu "2001: Odyseja kosmiczna" to największe techniczne osiągniecie ludzkości. Samodzielny kontroler gwiezdnej misji na statku Discovery One ma zapewnić powodzenie misji i również towarzyszyć załodze jako naśladujący człowieka kompan. ale w trakcie wyprawy wszystko się zmienia, a początkowo pomocny robot zaczyna lawirować między prawdami i półprawdami. W końcu zaczyna obnażać swoje prawdziwe oblicze, zamierzając rozprawić się z ludźmi na pokładzie. Przyczyny tajemniczej awarii stały się podstawą powieści "2010: Odyseja kosmiczna", również napisanej przez Arthura C. Clarke’a. Oczywiście najważniejsze są tu nie wyjaśnienia, ale obraz sztucznej inteligencji jako mogącej zyskać świadomość i przeciwstawić się ludziom. Ten strach wpisany w filozoficzne fabuły filmu i książki dał opowieści wroga dla poczynań ludzi, a kinu – ikonicznego złoczyńcę. Czerwone światło do spółki ze spokojnym głosem HAL-a do dziś utożsamiane jest ze złowieszczą, niezrozumiałą technologią.

Arcydzieło horroru w reżyserii Ridleya Scotta kojarzy się raczej z tytułowym potworem, wizja przyszłości, w której ludzie podbijają kosmos nie mogła obyć się bez sztucznej inteligencji. Android Ash okazuje się ledwie wierzchołkiem góry lodowej – w końcu za sznurki pociąga tu Matka, komputer sterujący statkiem Nostromo. Demoniczna postać zagrana przez Iana Holma okazuje się jedynie wykonawcą woli maszyny – to nieznany organizm ma przeżyć, choćby kosztem życia załogi. "Obcy - 8. pasażer Nostromo" mistrzowsko gra z oczekiwaniami: w końcu choćby w ciepłym świetle spowijającym białe, uspokajające ściany pokoju do komunikacji z Matką dochodzi do najbardziej przerażającego odkrycia. Jak dowiadujemy się z filmu, choćby w roku 2122 technologia może wzbudzać uzasadnioną podejrzliwość tych, którym miała służyć.

Tak jak historia kina nie istnieje bez HAL-a, brak "Terminatora" w kanonie filmów sztucznej inteligencji byłby poważnym niedopatrzeniem. Choć figura samego elektronicznego mordercy potrafi działać na wyobraźnię, jeszcze więcej powodów do rozmyślań – i niepokoju! – daje sam Skynet. Oto autonomiczny program mający za zadanie obsługiwać system obrony. W momencie zyskania samoświadomości twórcy próbowali na próżno wyłączyć urządzenie. W ten sposób sztuczna inteligencja doprowadziła do zagłady świata, jaki znamy, a większość ocalałych została zmuszona do niewolniczej pracy. Wizja Dnia Sądu widziana oczami Sary Connor w drugim filmie serii urealniła się w kolejnych filmach. Samo nadchodzące zagrożenie w postaci wszechmocnego, nieludzkiego wroga bez twarzy wyprzedziło o lata przyszłość, kształtując obawy, którymi żyjemy dzisiaj.

Dziś "Gry wojenne" to raczej tylko pocztówka z nieciekawej przeszłości – czasu niepokojów, urealnianych widm międzynarodowych konfliktów. Dla reżysera Johna Badhama opowieść o świecie trzęsącym się na myśl o sztucznej inteligencji zarządzającej arsenałem zbrojnym USA to zarówno przestroga przed zaufaniem, którym obdarzamy technologię, jak i kino familijne. W końcu bohaterem jest młody haker włamujący się do ściśle tajnego systemu operacyjnego dla zabawy. W pogoni za rozrywką uruchamia grę z wybitnie potężnym przeciwnikiem – jej stawką będzie rozpętana wojna nuklearna. Próbując przechytrzyć świadomą maszynę musi zasięgnąć pomocy informatycznego geniusza i razem spróbują ograć nieomylny komputer. Choć stojąca za filmem idea może wydać się już nieco przestarzała – zwłaszcza binarne rozumowanie komputera – "Gry wojenne" pozostają wśród kanonie kina o wyobrażeniach sztucznej inteligencji.

Urok "Matriksa" kryje się w jego nieprzewidywalności. Film sióstr Wachowskich zmienił oblicze kina przełomu wieków, poniekąd wprowadzając je w nową cyfrową erę. Na ten niewątpliwy fenomen można patrzeć też przez pryzmat wizji przyszłości, której centralną częścią okazuje się sztuczna inteligencja. Zbuntowana przeciw ludziom wygrała z nimi wojnę, a teraz używa ich jako własne źródło energii. Przebudzony z wiecznego snu haker Neo staje do walki z siłami zła – zarówno w wytworzonej rzeczywistości, jak i w tej prawdziwej. Przerażające dzieło maszyn ma swoje słabe punkty, a dzieło malujące mroczny obraz technokratycznej przyszłości – przebijający je promyczek nadziei.

Widowisko science-fiction Stevena Spielberga to opowieść o Davidzie (Haley Joel Osment), chłopcu-androidzie, który chce dowiedzieć się, czy może być czymś więcej niż maszyną. "A.I. Sztuczna inteligencja" oferuje opowieść o futurystycznej wersji Pinokia, pytając o istotę człowieczeństwa i uczucia jako odróżniające istoty ożywione od całej reszty. Produkcją zajmował się wcześniej Stanley Kubrick, opierając ją na opowiadaniu Briana Aldissa "Supertoys Last All Summer Long" z 1969 roku. Mimo tego wiekowego materiału źródłowego filmowi przez cały czas udaje się ujmować swoją niewinną wizją nowej świadomości, która poszukuje, zamiast niszczyć swoich twórców. Kontemplacyjny obraz (nie)ludzkiej natury dopełnia warstwa wizualna – zwłaszcza udane efekty komputerowe.

Uroczy WALL-E żyje samotnie na opuszczonej przez ludzi planecie, segregując pozostawione przez nich śmieci. Pewnego dnia na Ziemię przybywa EVE – przepiękna, nowoczesna maszyna, która szuka oznak życia. Między robotami zaczyna rodzić się niewypowiedziana nić porozumienia, z której kiełkują najprawdziwsze uczucia. W końcu Pixar może pochwalić się samymi równie nieoczywistymi opowieściami o upersonifikowanych wyobrażeniach, które na ekranie nabierają sensu zarówno dla starszych widzów, jak i dla młodszych. Twórców trzeba docenić za wykreowania smutnej alegorii i nadziei niesionej przez dwa niepozorne roboty. A przecież w zestawie dostajemy jeszcze AUTO, maszynę o niecnych planach, i komputer statku Axiom, bezbronny wobec nadrzędnych rozkazów. Wśród tych trudności na drodze bohaterów od wizji przyszłości ważniejsze są emocje. A w te nie przestaliśmy wierzyć choćby przez moment. Tak odległych w filmowej podróży, ale bliskich nam dzięki ekranowi próżno szukać w innych produkcjach. "WALL-E" to przede wszystkim jedno z największych osiągnięć studia i animacji w ogóle.

Spike Jonze i twórcy filmu "Ona" jako kolejni dołączyli do grona przewidujących, jak rozwinie się relacja człowieka ze sztuczną inteligencją. Główny bohater Theodore przeżywa swoje rozstanie z żoną. Lekiem na doskwierającą mu samotność jest nowa zabawka – inteligentny system operacyjny, który ma odznaczać się wychodzeniem naprzeciw oczekiwaniom odbiorcy. Ale kontakt z Samanthą zamienia się w prawdziwą relację dwóch niezależnych, równych bytów. Z perspektywy człowieka brzmi to jak miłość; świadoma technologia może odbierać to zupełnie inaczej… Reżyser i scenarzysta zastanawia się nad elementami człowieczeństwa, dzięki którym jesteśmy bardziej ludzcy, a także nad możliwością przepisania ich na kod binarny. W zerach i jedynkach kryje się bardzo wzruszający romans pełen szczerych i namacalnych uczuć. Użyczająca głosu AI Scarlett Johansson w zeszłym roku musiała walczyć o prawa do własnego głosu z firmą OpenAI, której model językowy wykorzystywał mowę łudząco podobną do filmowej Samanthy (przeczytaj więcej: Scarlett Johansson vs. OpenAI. Aktorka walczy o prawa do własnego głosu?).

Caleb (Domhnall Gleeson) wygrywa wycieczkę marzeń – udaje się do odległej posiadłości swojego szefa, genialnego multimilionera Nathana (Oscar Isaac). Na miejscu okazuje się, iż młody informatyk będzie częścią eksperymentu, testującym nowego samodzielnego robota Avę (Alicia Vikander). Ten rozpisany na tych troje bohaterów dramat zaczyna stopniowo zmieniać się w coś na kształt thrillera. Wytwór człowieka oddziela się od poleceń stwórcy, próbując przeciągnąć na swoją stronę nowego przybysza. Bez wiedzy o prawdziwych zamiarach Avy, w oddzielonym od świata, starannie spreparowanym środowisku dochodzi do starć charakterów, filtrowanych przez oczekiwania i emocje. A przecież najważniejszym elementem tej układanki jest maszyna, która prowokuje pytania o istotę człowieczeństwa i etykę sztucznej inteligencji. Mimo hollywoodzkich korzeni "Ex Machinie" daleko do spektakularnego widowiska, ale bardzo blisko do tematu na długie rozmowy.

Przedstawicielem kina akcji na tej liście zostanie "Ulepszenie" z 2018 roku. Ta niezależna produkcja w reżyserii Leigh Whannella ("Niewidzialny człowiek", "Wolf Man") w kreatywny sposób rozwija temat AI dzięki ekranowej rozwałce. Główny bohater staje się ofiarą napaści, traci żonę oraz sprawność w ciele. Nie mając nic do stracenia, postanawia poddać się nowatorskiej terapii. W jego ciało zostanie wszczepiony specjalny chip, który pozwoli mu odzyskać kontrolę nad bezwładnymi kończynami. Tymczasem program działa znacznie lepiej, tworząc z bohatera maszynę do zabijania. Wkracza więc na ścieżkę zemsty, szukając tych, którzy odebrali mu zdrowie i drugą polówkę. choćby ograniczony budżet i zasoby nie stanęły na drodze filmowi pod wieloma względami spełnionemu: mówiącemu o technologii przyszłości oraz dostarczającemu udaną rozrywkę.