Po drugiej stronie fali

Pod koniec okresu Edo artysta Hokusai Katsushika stworzył „Wielką Falę w Kanagawie”, drzeworyt ukazujący widok na górę Fudżi, który później stał się jednym ze źródeł inspiracji dla europejskich impresjonistów. Od tamtego czasu minęło już prawie 200 lat, a wspomniane dzieło wciąż pozostaje jednym z najlepiej rozpoznawalnych przykładów sztuki japońskiej na świecie. Co przyczyniło się do jego popularności i dlaczego warto wybrać się na pokaz „Japońskiej Fali”?

Wspomniana wystawa przedstawia drzeworyty należące do zbiorów Gabinetu Rycin i Rysunków Muzeum Narodowego w Poznaniu, a zobaczyć na niej można grafiki wykonane przez największych artystów tego nurtu, takich jak wymieniony wcześniej Hokusai Katsushika, Kitagawa Utamaro czy Totoya Hokkei. Charakterystyczne kształty o wyraźnie zarysowanych krawędziach i nietypowa „płaska” perspektywa, dzięki której tło wydaje się znajdować bliżej niż w rzeczywistości, to cechy, które wyróżniają ukiyo-e spośród innych prac. Zakres tematyki zwykle obejmuje codzienne i proste życie, z pozoru zwyczajne sytuacje. Do najczęstszych motywów należą krajobrazy, natura oraz portrety kobiet, ale nie brakuje także elementów fantastycznych. Kompozycje często zdają się pomijać środkowy plan, skupiając się tylko na tym, co znajduje się blisko odbiorcy oraz na tym, co widać w oddali.

Nazwa tego rodzaju sztuki, ukiyo-e, często tłumaczona jest jako „obrazy przemijającego świata” i ma swoje początki w okresie Edo, chociaż sama technika była znana od wieków i wielokrotnie wykorzystywana w tradycji buddyjskiej. Na początku siedemnastego wieku miasto znane dzisiaj jako Tokio stało się siedzibą szogunatu Tokugawów. Szybki rozwój lokalnej gospodarki zmienił sytuację materialną kupców i innych przedstawicieli klasy średniej. Mogli pozwolić sobie na mniejsze przyjemności, takie jak wizyty w teatrach kabuki, spotkania z gejszami czy wycieczki do dzielnicy uciech, a nielicznych stać było choćby na zakup dzieł sztuki. W odpowiedzi na nową kulturę hedonizmu, artyści zaczęli dopasowywać tematykę swojej twórczości do preferencji społeczeństwa. Tradycyjne techniki, takie jak malarstwo, wciąż pozostawały jednak domeną wyższych sfer ze względu na wysokie ceny. Wykorzystanie druku umożliwiło szybszą produkcję na masową skalę, a co za tym idzie – ceny odbitek były znacznie niższe i coraz większa część mieszkańców miasta dysponowała środkami umożliwiającymi zakup takiej grafiki. Pierwotne skojarzenie terminu ukiyo z buddyjską koncepcją ulotności istnienia zastąpiono afirmacją euforii życia.

Zanim taka odbitka mogła trafić do obiegu, musiała przejść przez ręce wielu osób. Na podstawie wykonanego przez artystę szkicu tworzono drewnianą matrycę do druku, osobną dla wszystkich z nanoszonych na papier kolorów. Wraz z rozwojem nurtu zwiększyła się także ilość używanych odcieni. Jakość pigmentów, rodzaj użytego papieru czy precyzyjność i poziom umiejętności pracujących przy danym drzeworycie osób decydowały o tym, jak wyglądał ostateczny efekt. Początkowo do odbijania drzeworytów wykorzystywano wyłącznie czarny tusz. Z czasem zaczęły one jednak zachwycać publiczność mnogością nasyconych odcieni. Nie da się zaprzeczyć, iż duży udział w tym procesie miał sam Hokusai. Tworząc cykl „36 widoków na górę Fudżi”, wykorzystał pruski błękit, który nie tracił intensywności tak szybko, jak wcześniej używane roślinne barwniki, które stawały się szare wraz z upływem czasu. Pigment umożliwiał wierniejsze przedstawienie elementów krajobrazu i pozwalał na większe zróżnicowanie tonów. Przyjął się do tego stopnia, iż zapoczątkował nurt aizuri-e, w którym przeważały właśnie odcienie niebieskiego.

Jak jednak doszło do tego, iż stworzona w Europie receptura dotarła aż do Japonii? Aż do 1853 roku w regionie obowiązywała polityka sakoku ograniczająca kontakty z resztą świata. Miała ona na celu zapewnienie bezpieczeństwa wewnętrznego po burzliwym okresie historii. Strach przed chrześcijańskimi misjonarzami i europejskimi kolonizatorami sprawił, iż granice pozostawały zamknięte przez ponad 200 lat. W zatoce Nagasaki wybudowano sztuczną wyspę o nazwie Dejima, jedyny port, w którym mogli handlować obcokrajowcy. Dostęp do tego miejsca był ściśle kontrolowany. Przebywać w nim mogli jedynie przedstawiciele Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej oraz wybrani kupcy z Chin. Małe ilości pigmentu w zawrotnych cenach pojawiły się na rynku. Przełom nastąpił około roku 1825, kiedy producenci z Guangzhou odkryli przebieg produkcji barwnika i zaczęli sprzedawać go w większych ilościach. Wraz ze wzrostem podaży pruski błękit stawał się coraz tańszy, dzięki czemu artyści mogli zacząć wykorzystywać go do druku odbitek na szeroką skalę. Odcienie niebieskiego były popularne przez cały okres Edo. Roślinne farby na bazie liści indygowca wykorzystywano nie tylko w sztuce, ale także do farbowania tkanin. Wraz z rozwojem technologicznym naturalne pigmenty zostały wyparte przez te syntetyczne, jednak sam kolor pozostawał jednym ze znaków rozpoznawczych dla tej ery.

Okres izolacji zakończył się wraz z wymuszonym przez Stany Zjednoczone traktatem zawartym w Kanagawie. Granice zostały otwarte, a wraz z nimi do Japonii zaczęły napływać towary z Zachodu. Dzięki wymianie handlowej drzeworyty znalazły nowe grono odbiorców w Europie, gdzie artystów zaczęła intrygować asymetryczność kompozycji, podejście do perspektywy, zastosowanie kolorów oraz ostre, czarne kontury. Sztuka azjatycka gwałtownie stała się źródłem inspiracji, w szczególności dla impresjonistów czy choćby niektórych przedstawicieli nurtu secesyjnego, a zjawisko tej fascynacji nazywane jest japonizmem. Pierre-Auguste Renoir, Edgar Degas, a później także Vincent van Gogh wykazywali zainteresowanie azjatycką sztuką. Oglądając ich obrazy, trudno nie zauważyć, jak wielki wpływ miała ona na ich twórczość. „Japoński mostek w Giverny” Claude’a Moneta nigdy nie miałby okazji powstać, gdyby granice nigdy nie zostały otwarte.

Wpływ japońskich drzeworytów na historię sztuki jest dziś niezaprzeczalnym faktem. To, co kiedyś postrzegano za trywialne przedstawienia aktorów czy kurtyzan, wpłynęło nie tylko na lokalną kulturę, ale także stało się źródłem inspiracji dla artystów z całego świata. Warto jednak pamiętać o tym, iż ta konkretna wymiana kulturowa była wynikiem nacisku ze strony państw zachodnich. Możliwości obronne Japonii okresu Edo w żaden sposób nie były w stanie dorównać amerykańskim, a otwarcie granic miało uchronić region przed możliwą agresją ze strony Zachodu. Gdy Hokusai tworzył „Wielką Falę w Kanagawie”, najprawdopodobniej chciał jedynie przedstawić miejscowy krajobraz. Nie mógł ze stuprocentową pewnością przewidzieć nadchodzących wydarzeń. Trudno się jednak dziwić, iż niektóre współczesne interpretacje postrzegają to dzieło w sposób symboliczny. Widoczna na odbitkach potężna fala przytłacza łodzie u wybrzeży prefektury, które zdają się być na łasce niepokonanej siły natury. To zjawisko przywodzi na myśl wiszącą nad Japonią groźbę użycia siły przez obce mocarstwa, które pragną zmusić kraj do zmiany swojej polityki.

Wystawę japońskich drzeworytów ukiyo-e można oglądać w Muzeum Sztuk Użytkowych w Zamku Królewskim w Poznaniu do 15 listopada 2026 roku.

Natalia MRULA