Piotr Tkacz: Dlaczego Scharwenkowie są tak istotnymi postaciami dla Szamotuł?
Tomasz Lisiecki: Bracia Xaver i Philipp Scharwenkowie zajmują szczególne miejsce w dziedzictwie kulturowym Szamotuł jako jedni z najwybitniejszych muzyków urodzonych w tym mieście. Obok Wacława z Szamotuł należą do najbardziej rozpoznawalnych twórców związanych z lokalną tradycją muzyczną.
Istotną rolę w upowszechnianiu ich dorobku odgrywa organizowany od siedemnastu lat przez Fundację Pro Cello Międzynarodowy Festiwal im. Xavera i Philippa Scharwenków. Wydarzenie to gromadzi uznanych artystów z kraju i zagranicy, przyczyniając się do utrwalania pamięci o twórczości kompozytorów oraz wzmacniania lokalnej tożsamości kulturowej.
W ostatnich dwóch dekadach obserwuje się wzrost zainteresowania twórczością braci Scharwenków, szczególnie Xavera Scharwenki. Jego kompozycje coraz częściej pojawiają się w repertuarze koncertowym, zarówno w Polsce, jak i za granicą. Dotyczy to zwłaszcza koncertów fortepianowych, dzieł kameralnych oraz utworów przeznaczonych na różne składy instrumentalne. Dorobek kompozytora, obejmujący ponad sto opusów, jest stopniowo przywracany do praktyki wykonawczej i poddawany współczesnej reinterpretacji artystycznej.
PT: Czy mógłby pan opowiedzieć o losach Scharwenków i ich związkach z Szamotułami?
TL: Dla Szamotuł są to twórcy niezwykle istotni, z racji tego, iż ich dorobek kompozytorski jest odkrywany przez ostatnie dwadzieścia lat. Ich kompozycje, zwłaszcza utwory Xavera Scharwenki, który był koncertującym pianistą, coraz częściej pojawiają się na afiszach koncertowych. Najczęściej możemy usłyszeć jeden z jego czterech koncertów fortepianowych. Wykonawcy sięgają także po jego dzieła kameralne, jak choćby zjawiskowy Kwartet fortepianowy F-dur. Na inauguracji tegorocznego festiwalu wyśmienici artyści zagrają Sonatę na fortepian i wiolonczelę e-moll op. 46 Xavera (pianistka Agnieszka Kozło i wiolonczelista Justus Grimm) oraz Obrazy jesienne op. 59 Philippa Scharwenki (pianistki Agnieszka Kozło i Katarzyna Ewa Sokołowska).
Philipp Scharwenka, fot. Wikipedia
Dziedzictwo Scharwenków można określić jako polsko-niemieckie. Z jednej strony wynika to z ich pochodzenia i miejsca urodzenia, z drugiej natomiast z dalszych losów życiowych i działalności artystycznej i pedagogicznej, związanej przede wszystkim z Berlinem. W tym kontekście ich twórczość stanowi istotny element wspólnego dziedzictwa kulturowego obu narodów.
Znaczącą rolę w popularyzacji dorobku Xavera Scharwenki odegrały również inicjatywy naukowe i wydawnicze. Szczególne znaczenie mają publikacje profesora Mikołaja Rykowskiego, w tym monografia „Polifonia życia” oraz polskie wydanie autobiografii kompozytora „Dźwięki mojego życia”. Wspomnienia te stanowią cenne źródło wiedzy zarówno o działalności artystycznej Scharwenki, jak i o realiach społeczno-kulturowych Szamotuł połowy XIX wieku oraz europejskiego życia muzycznego przełomu XIX i XX stulecia. Wzrastające zainteresowanie postacią kompozytora znajduje również odzwierciedlenie w licznych nagraniach fonograficznych oraz w podejmowaniu jego twórczości jako przedmiotu badań naukowych na poziomie rozpraw doktorskich i habilitacyjnych.
Proces odkrywania i przywracania do obiegu artystycznego dzieł Scharwenków wpisuje się w szersze zjawisko określane mianem „archeologii muzycznej”, polegające na ponownym odkrywaniu zapomnianych kompozytorów i ich twórczości. W przypadku braci Scharwenków działania te znajdują pełne uzasadnienie w wysokiej wartości artystycznej ich dzieł.
PT: Czy wiele zostało jeszcze do odkrycia? Czy jest może jakiś zbiór nieprzejrzanych manuskryptów albo inne tego typu materiały?
TL: Nie chcę kategorycznie odpowiedzieć, iż nie, bo spuścizną Scharwenków skrzętnie zajęło się towarzystwo w Bad Saarow, gdzie znajdowała się letnia rezydencja Xavera. Odnowiono tam jego willę, zrobiono muzeum, tam też mieszczą się rękopisy. Prężnie działało także towarzystwo w Lubece, gdzie prezentowano jego kompozycje na festiwalu muzyki kameralnej. Należy także wspomnieć o Filharmonii Poznańskiej, która się bardzo przyczyniła, żeby to dziedzictwo było kultywowane w Wielkopolsce i poza jej granicami.
PT: A gdyby miał pan umieścić Scharwenków w kontekście europejskim, zważywszy na ich inklinacje estetyczne i wybory artystyczne, to w jakim miejscu by się oni znajdowali?
TL: W konstelacji lisztowsko-brahmsowskiej. Celowo używam tych dwóch nazwisk, bo obaj bracia byli poniekąd epigonami Liszta i Brahmsa. Xaver Scharwenka utrzymywał bliskie kontakty z oboma kompozytorami. Choć nie osiągnął pozycji porównywalnej z Franzem Lisztem i Johannesem Brahmsem pod względem znaczenia dla historii muzyki, cieszył się uznaniem jako kompozytor, pianista koncertowy oraz pedagog.
PT: Na jakie punkty festiwalowego programu powinniśmy zwrócić szczególną uwagę?
TL: Przede wszystkim chciałbym zaprosić na niedzielny koncert inauguracyjny 28 czerwca o godz. 18.00 do Sali koncertowej Szkoły Muzycznej w Szamotułach, ponieważ będzie go wypełniała muzyka Scharwenków – wspominane już Sonata na fortepian i wiolonczelę oraz Herbstbilder op. 59 (Obrazy jesienne), a także Walc op. 44 nr 1.
Xaver Scharwenka, fot. Wikipedia
To w zasadzie będzie najważniejszy koncert w tym roku. Festiwal jest połączony z XXII Mistrzowskim Kursem Wiolonczelowym im. prof. K. Michalika i jest to tradycja tego muzycznego święta, iż oba te nurty koncertów, festiwalu i kursu, wzajemnie się przeplatają. Program festiwalu obejmuje zarówno koncerty młodych, obiecujących artystów, jak i występy uznanych wykonawców.
Wśród najważniejszych wydarzeń należy wymienić recital Michała Balasa, cenionego polskiego wiolonczelisty, zaplanowany na 2 lipca. Istotne miejsce w programie zajmuje również muzyka przeznaczona na instrumenty solowe. W ramach festiwalu odbędzie się ponadto koncert laureatów Bach Solo Competition, prezentujący osiągnięcia młodych muzyków wyróżnionych w tym prestiżowym konkursie wykonawczym. Mamy więc niespełna tydzień wypełniony muzyką klasyczną w pięknej przestrzeni Muzeum Zamku Górków oraz Sali koncertowej Szkoły Muzycznej im. Wacława z Szamotuł. Z całego serca zapraszamy na te wydarzenia Wielkopolan, Poznaniaków i w szczególności Szamotulan. Mamy nadzieję, iż to będzie kolejna dawka wspaniałej muzyki i okazja do odkrywania muzycznego dziedzictwa Scharwenków.
