Z okazji 15. rocznicy śmierci artysty, w Dawnej Wozowni w Muzeum w Lewkowie od 24 maja 2026 roku można zwiedzać wystawę czasową „Misterium codzienności”.
W unickiej cerkwi
Artysta przyszedł na świat 7 stycznia 1923 roku w Krakowie. Był synem Stefana Nowosielskiego – urzędnika kolejowego i Anny Harländer. Ojciec był grekokatolikiem, pochodził ze wsi Odrzechowa koło Sanoka, matka z kolei była Polką o austriackich korzeniach i wyznania rzymskokatolickiego.
fot. Muzeum w Lewkowie – Zespół Pałacowo-Parkowy
Jerzy został ochrzczony w pierwszym z obrządków, w cerkwi przy ulicy Wiślanej w Krakowie. Nauki pobierał w Gimnazjum oo. Pijarów, jednak wychowany został w duchu greckokatolickim. Jak sam przyznał, wielkim przeżyciem duchowym były nabożeństwa w unickiej cerkwi, do której uczęszczał razem z ojcem. Jemu zresztą zawdzięczał też wspólne słuchanie audycji radiowych, wizyty w operze czy muzeach. Dzięki niemu poznał również architekta Władysława Jachimowicza, z którym mimo różnicy wieku się zaprzyjaźnił.
W czasie II wojny światowej Nowosielscy wyjechali do Lwowa. Tam Jerzy uczęszczał do Gimnazjum im. Stefana Batorego, a wizyta w ukraińskim muzeum, w którym zobaczył ogromne zbiory ikon, wpłynęła na jego przyszłą twórczość malarską. Po powrocie do Krakowa podjął naukę w Kunstgewerbeschule (Państwowej Szkole Rzemiosła Artystycznego w Krakowie). W 1942 roku rozpoczął nowicjat w Ławrze św. Jana Chrzciciela w Uniowie koło Lwowa. Pobyt ten trwał niespełna rok i pewnej mierze ukształtował jego malarstwo, choćby za sprawą nauki pisania ikon.
„Villa dei Misteri”
Po II wojnie światowej rozpoczął naukę na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Studia porzucił po zaledwie półtora roku, a 3 stycznia 1949 roku ożenił się z koleżanką z Kunstgewerbeschule – Zofią Gutkowską. Dwa tygodnie wcześniej zainaugurowano I Wystawę Sztuki Nowoczesnej, na której malarz prezentował swoje abstrakcyjne obrazy. Również w 1949 roku brał udział w wystawie sztuki polskiej w Czechosłowacji, a w kolejnych latach w NRD (1956 i 1957), Jugosławii (1957), Danii, Holandii, Austrii i Szwajcarii (1959).
Plakat wystawy „Jerzy Nowosielski. Misterium codzienności”, Muzeum w Lewkowie – Zespół Pałacowo-Parkowy
W 1956 roku reprezentował Polskę na Biennale w Wenecji, a trzy lata później na V Biennale w São Paulo. W tym samym roku namalował obraz „Wiolonczelista”, który uzyskał nominację do nagrody Solomona Guggenheima w Nowym Jorku. W marcu 1963 roku w warszawskiej Zachęcie otwarto „Wystawę malarstwa Jerzego Nowosielskiego”, na której zgromadzono niemal 140 prac artysty z lat 1946–1963.
W 1975 roku malarz wykonał jeden z najważniejszych obrazów w swojej karierze – „Villa dei Misteri”. To monumentalne dzieło o wymiarach 267 na 500 centymetrów inspirowane było freskami w Willi z Misteriami w Pompejach. Powstało na potrzeby wystawy „Widzieć i rozumieć” organizowanej przez Mieczysława Porębskiego w związku z odbywającym się wówczas w Krakowie Kongresem Międzynarodowego Stowarzyszenia Krytyków Sztuki. Obraz w tej chwili znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie.
Krzyż dla dominikanów
W 1993 roku, z okazji 70. urodzin artysty, w Muzeum Narodowym w Poznaniu odbyła się wystawa retrospektywna. Ekspozycja ta prezentowana była następnie w Muzeum Narodowym we Wrocławiu oraz w warszawskiej Zachęcie. Lata dziewięćdziesiąte to schyłek działalności artystycznej Nowosielskiego. W 1999 roku wykonał swoją ostatnią pracę – ikonę Krzyża Zbawiciela Miłosiernego dla Kościoła Dominikanów na Służewie w Warszawie. Z uwagi na pogarszający się stan zdrowia malarza, nie została ukończona zgodnie z pierwotnym projektem. W 1996 roku wspólnie z żoną (zmarłą w 2003 roku) założył Fundację Nowosielskich, przyznającą stypendia i nagrody w dziedzinie kultury.
Nowosielski zmarł 21 lutego 2011 roku w Krakowie. Spoczął w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Rakowickim.
fot. Muzeum w Lewkowie – Zespół Pałacowo-Parkowy
„Odszedł wielki człowiek i przenikliwy myśliciel. Jedna z najwybitniejszych osobowości naszej kultury i polskiego prawosławia. […] Jego unikalny wkład w dialog ekumeniczny stanowią dzieła zdobiące zarówno cerkwie, jak i kościoły, przypominając o tysiącletniej tradycji Kościoła niepodzielonego”
– pisał prezydent Bronisław Komorowski w liście odczytanym w czasie pogrzebu.
Nowosielski był niezwykle płodnym artystą. Trudno zliczyć wszystkie jego dzieła, wiele z nich Możemy podziwiać w świątyniach, a także w muzeach. Na wystawie w Lewkowie prezentowane są 23 prace pochodzące z Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Narodowego we Wrocławiu, Muzeum Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, a także z prywatnej kolekcji. Są to obrazy sakralne oraz świeckie. Podczas wernisażu wystawy odbył się wykład Krystyny Czerni – autorki wielu publikacji o Nowosielskim. Ekspozycji towarzyszą również warsztaty z malarstwa i ikonopisarstwa, a także projekcja filmu i kolejne spotkania z Krystyną Czerni. Wystawa została zorganizowana dzięki dotacji celowej Urzędu Marszałkowskiego Województwa Wielkopolskiego.
Bibliografia:
Katalog „Jerzy Nowosielski. Aukcja dzieł sztuki z kolekcji prywatnej”, Dom Aukcyjny Desa Unicum, Warszawa, 7 marca 2013
Katalog „Wystawa Malarstwa Jerzego Nowosielskiego”, Centralne Biuro Wystaw Artystycznych, Warszawa, marzec 1963
Dominik Kuryłek, opis obrazu Villa Dei Misteri, Muzeum Narodowe w Krakowie, https://zbiory.mnk.pl/pl/wyniki-wyszukiwania/katalog/335397
