Rozmowa z dziennikarzem i pisarzem Andrzejem Dobrowolskim o kobietach, lęku, przemocy i twórczości.
Andrzej Dobrowolski z córkami Julią (z lewej) i Joanną. Fot. Archiwum rodzinneW 2024 roku ukazała się drukiem Twoja powieść „Nowojorski sen”. Zaledwie dwa lata później pojawia się kolejna książka: „Lęk i przebudzenie / Przedświt nad oceanem”. Można odnieść wrażenie, iż po latach pracy dziennikarskiej zaczynasz zmieniać się w płodnego autora dzieł literackich…
Na miano autora dzieł literackich jeszcze nie zasłużyłem, choć oczywiście miło słyszeć takie sugestie. Ściślej mówiąc, oprócz dziennikarstwa, z którego żyję i które wciąż jest moją codziennością, od dawna interesują mnie także formy literackie. Książki, o których wspominasz, nie są nowe. Sztuka teatralna i powieść powstały blisko dwadzieścia lat temu, scenariusz nieco później, ale również nie w ostatnich latach. Niektóre z tych tekstów miały pierwotnie inne tytuły, wprowadziłem jedynie kosmetyczne zmiany, żeby dopasować je do współczesnego odbioru. Przez wiele lat byłem tak pochłonięty codzienną pracą, iż choćby nie myślałem o druku. W dziennikarstwie jest się w nieustannym biegu, a literatura wymaga zatrzymania, głębszego oddechu. Dopiero teraz, dzięki londyńskiemu Stowarzyszeniu Literatów Polskich na Obczyźnie, które ma piękne tradycje i jest oficjalnym wydawcą, te teksty mogły ujrzeć światło dzienne. Do literackiej płodności jeszcze mi daleko, choć rzeczywiście pracuję równocześnie nad kilkoma nowymi projektami i, nie ukrywam, daje mi to sporą satysfakcję.
Czy wcześniejsze lata pracy dziennikarskiej pomagają w pisaniu książek, czy wręcz przeciwnie?
I tak, i nie. Pomaga na pewno wieloletnie „robienie w słowie”, oswojenie z pisaniem – człowiek nie musi zaczynać od zera, bo ma już wyrobiony warsztat, pewien automatyzm, który pozwala płynnie przechodzić od myśli do zdania. To jest ogromny kapitał. Przeszkadza natomiast fakt, iż zwłaszcza pracując w dzienniku czy agencji prasowej, pisze się tak dużo, iż zanika coś, co można nazwać „głodem pisania”. Po całym dniu tworzenia depesz, newsów, analiz czy też komentarzy trudno znaleźć w sobie energię, by jeszcze zasiąść do literatury. Poza tym oczywiste jest, iż innego języka i konstrukcji używa się przy sporządzaniu krótkich, precyzyjnych informacji, a zupełnie innego, kiedy zasiada się do powieści, scenariusza czy sztuki teatralnej. Najbliższy literaturze wydaje mi się reportaż, ale tym gatunkiem zajmowałem się w niewielkim stopniu, miałem po prostu inne narzucone przez redakcje zadania. Nie bez znaczenia jest, iż praca dziennikarska wymaga dużej dyscypliny, a gratyfikacja jest natychmiastowa: tekst ukazuje się w ciągu godzin, czasem minut. Żałuję, iż tej dyscypliny nie potrafię jeszcze w pełni uruchomić przy pracach literackich, które domagają się cierpliwości, ciszy i długiego oddechu.
O czym jest ta nowa książka i dlaczego w ogóle powstała?
Na książkę składają się sztuka teatralna „Lęk i przebudzenie”oraz scenariusz filmowy „Przedświt nad oceanem”. jeżeli szukać wspólnego mianownika, można zauważyć, iż obie części dotyczą lęku obezwładniającego bohaterki – kobiety w różnym wieku, żyjące w różnych czasach i narażone na niebezpieczeństwo w różnych okolicznościach. I jedna, i druga próbuje z lękiem walczyć. Każda z nich robi to inaczej, każda na swój sposób, czasem rozpaczliwy, czasem intuicyjny, czasem zaskakująco odważny. Czy im się to udaje? Wolałbym tego nie zdradzać – niech czytelnik sam to oceni. Co do genezy – nie chcę dorabiać ideologii ani używać górnolotnych fraz w rodzaju „powstała, bo musiała powstać”. To wynik moich obserwacji życia i ludzkich zachowań. Niektóre z perypetii znam z własnych doświadczeń, zetknąłem się z nimi osobiście, inne wymyśliłem. Szczególną satysfakcję sprawiło mi, gdy jedna z aktorek po czytaniu sztuki zapytała: „Skąd ty to wiesz? To jest właśnie to, co ja czuję”. To był dla mnie sygnał, iż udało mi się dotknąć czegoś prawdziwego.
Jak długo nad książką pracowałeś i jak wygląda Twój proces twórczy?
To trudne pytanie, bo proces twórczy nie jest liniowy. Wydaje mi się, iż zarówno sztuka, jak i scenariusz powstały stosunkowo gwałtownie – w przerwach między obowiązkami zawodowymi. Wtedy człowiek pisze „na gorąco”, w krótkich zrywach, ale intensywnie. Więcej luksusu miałem przy powieści. Przydarzył mi się niegroźny wypadek samochodowy, a zwolnienie lekarskie połączyłem z urlopem. Przez blisko miesiąc nie musiałem pisać zawodowo, więc postanowiłem wypełnić ten czas pracą nad powieścią. To było doświadczenie, które pokazało mi, jak wiele można zrobić, kiedy ma się ciszę i czas. Sam proces twórczy w mojej ocenie sprowadza się głównie do „twardego siedzenia”. Natchnienie nie jest konieczne – zwłaszcza iż można się go nigdy nie doczekać. Ważniejsze jest konsekwentne wracanie do tekstu, choćby jeżeli wydaje się, iż nic z tego nie będzie. W moim przypadku zadecydowała inspiracja, nie natchnienie. Rozpoczęcie sztuki zawdzięczam kuzynce z Paryża przerażonej epidemią choroby szalonych krów i innymi kataklizmami, które nawiedzały świat. Do napisania scenariusza doszło po wizycie w dużym domu apartamentowym położonym tuż nad oceanem. Oprócz biura właściciela gmach nie był wykończony. Opustoszałe, surowe korytarze, ciemność i ogłuszająca cisza wywierały całkiem przerażające wrażenie. Ostatecznie w scenariuszu kilka się z tego znalazło, bo zanim przystąpiłem do pisania, dom się wypełnił. Jednak bez zapamiętanej atmosfery panującej w tym gmachu praca raczej by w ogóle nie ruszyła.
Skąd pomysł na połączenie sztuki teatralnej ze scenariuszem filmowym?
Może właśnie dlatego, iż to nietypowe. Uznałem, iż warto spróbować czegoś, co nie jest oczywiste. Poza tym oba teksty powstały w podobnym okresie, miały podobny klimat emocjonalny, więc naturalnie zaczęły ze sobą „rozmawiać”. Połączenie ich w jednej książce wydało mi się ciekawym eksperymentem.
Obie części książki łączą postacie kobiet. Wydaje się, iż kobieca psychika ciekawi Cię bardziej niż męska…
Masz rację. W ogóle bardziej interesują mnie kobiety niż mężczyźni. Chyba zawsze miałem więcej koleżanek niż kolegów. Psychika kobiet wydaje mi się bardziej intrygująca, choć często zupełnie niezrozumiała z męskiego punktu widzenia. Poznać ją dogłębnie – to niemożliwe. Ale próbuję, bo jest to niezwykłe wyzwanie. Pisanie o kobietach, stawianie ich w trudnych sytuacjach i obserwowanie, jak radzą sobie w obliczu skomplikowanych wydarzeń, czasem w walce o życie, to fascynujące i twórcze zadanie. Ostatnio odważyłem się choćby na sztukę, w której występują wyłącznie kobiety. To było dla mnie nowe doświadczenie. Bardzo inspirujące.
Co mają ze sobą wspólnego Agnes i Sylvia?
Najciekawsze było dla mnie obserwowanie, jak z niemal kompletnego bezwładu, ogarnięte obawami i niepewnością, bohaterki przekształcają się w postacie zdolne do zdecydowanego działania, kiedy zmusza je do tego konieczność. To przeczy ich wcześniejszym doświadczeniom, ich wyobrażeniom o sobie. Lubię takie przemiany – są literacko bardzo wdzięczne.
Akcja Twoich książek toczy się w Nowym Jorku, ale miasto jest raczej tłem. Historie mogłyby wydarzyć się gdziekolwiek…
Spędziłem w Nowym Jorku większość życia, ale wciąż mam mocniejszy stosunek uczuciowy do Krakowa, choć łapię się na tym, iż sporo już zapomniałem, zwłaszcza topografię. To naturalne, kiedy mieszka się długo poza domem. Co do Nowego Jorku, często słyszy się o niezwykłej energii miasta, zwłaszcza Manhattanu, o tym, jak wyzwala twórczość, zmusza do wysiłku, rozkręca pomysłowość. Sinatra śpiewał: „If I can make it there, I’ll make it anywhere”. Przez wiele lat pracowałem dzień w dzień na Manhattanie, ale byłem tak zajęty, iż nie miałem czasu się nad tym wszystkim zastanawiać. Teraz spędzam czas na Queensie, jedną przecznicę od Forest Park. Moja ulica, choć zwana szumnie aleją, wygląda bardziej jak uliczka w małym miasteczku niż w metropolii świata. Nie zauważyłem, żeby energia miasta działała tu inaczej. Może jestem ignorantem, ale w moim przekonaniu zjawiska takie jak miłość, przyjaźń, nienawiść, rywalizacja, śmierć czy w ogóle podstawowe potrzeby człowieka – niezależnie od adresu – pozostają takie same. Ich intensywność w „pipidówce” może być choćby większa niż w wielkim świecie. Mnie bardziej interesuje przyglądanie się zawiłościom ludzkich emocji niż ich lokalizacja.
Czy inspiracją były prawdziwe wydarzenia, czy to całkowita fikcja?
Jedno mogę powiedzieć z całą pewnością: moje teksty literackie nie są związane z moim życiorysem. W pracy dziennikarskiej mam wystarczająco dużo dokumentowania rzeczywistości. Literatura jest dla mnie przestrzenią wolności, w której mogę improwizować fikcję bez konieczności trzymania się faktów. To niemal całkowita fikcja, choćby jeżeli np. w „Lęku i przebudzeniu”nawiązuję do ataków na World Trade Center. Nie jest to główny motyw i nie wiąże się bezpośrednio z doświadczeniem głównej bohaterki. jeżeli to jeszcze nie przekonuje, dodam nieśmiało, iż w odróżnieniu od moich bohaterek, nie jestem kobietą.
Jesteś ojcem dwóch córek. Czy wzorowałeś bohaterki na którejś z nich?
Nie, ani trochę. Moje córeczki, które bardzo kocham, zostawiam z daleka od literackich ekstrawagancji czy wybryków. Dedykowałem im natomiast książkę. To fikcja z fikcyjnymi postaciami, choćby jeżeli niektórym czytelnikom mogą przypominać autentyczne. Nie portretuję kreatur z kosmosu. Życie ludzkie jest powtarzalne – nie sposób całkowicie uwolnić się od wszystkich jego aspektów.
W książce jest sporo przemocy, werbalnej i fizycznej. Pojawia się ona dość znienacka i może zaskakiwać…
Nie jestem pewien, czy jest jej aż tak dużo, jakkolwiek więcej niż w „Nowojorskim śnie”. Nie będę zdradzał treści ani mojego punktu widzenia – nie chcę nikomu narzucać interpretacji. Im bardziej zróżnicowane będą opinie czytelników, tym większe moje zadowolenie. Przemoc to niestety powszechne zjawisko od zarania naszych dziejów. Ludziom zawsze czegoś brakowało, a żeby to zdobyć, nie wystarczała wymiana uprzejmości. W dawnych czasach naparzali się maczugami, dzidami, mieczami lub procami. Dziś sztuka dyplomacji wciąż pozostaje mało skuteczna nie tylko w krajach trzeciego świata. Miliony ludzi ginęły z rąk przedstawicieli narodów o tak bogatych tradycjach i wyrafinowanej kulturze, z ogromnym dorobkiem w dziedzinie filozofii, literatury, muzyki i sztuk plastycznych, jak Niemcy czy Rosjanie. Pyszniący się demokracją, zniewalającymi sukcesami w nauce, technice, najnowszej technologii Amerykanie prowadzą wojnę za wojną, choć skala ludobójstwa nie dorównuje na szczęście zarejestrowanej na Starym Kontynencie. Maszyna zabijania nie ustała. Tylko jej środki spotężniały. Ofiarami przemocy są niestety także dzieci i kobiety. W mojej książce nie jest sztucznie doczepiona. Wynika z akcji i nie chodzi o epatowanie nią. Ma ilustrować przeobrażenia bohaterek w obliczu okrucieństwa, którego doznają. Nie podzielam w pełni opinii, iż pojawia się znienacka – jest funkcją wcześniejszych wydarzeń i uzasadnia konkluzję. Natomiast faktu, iż zaskakuje, nie traktuję jako zarzutu. Wręcz przeciwnie. Kilka osób zwróciło mi w rozmowach na to uwagę. Cały wic w literaturze polega przecież na tym, by zaskakiwać czytelnika.
Nad czym w tej chwili pracujesz? Co ukaże się następne?
Wkrótce powinna ujrzeć światło dzienne sztuka „Radosne urodziny” – o perypetiach starzejącej się aktorki. Mam też rozgrzebanych kilka innych projektów: sztukę o współczesnym dyktatorze, scenariusz o lekarzu rezygnującym z lukratywnej praktyki, by poświęcić się badaniom nad ratowaniem ukochanej kobiety, czy też powieść o mężczyźnie szukającym utraconej z głupoty miłości sprzed lat. Mam też pomysł na jeszcze inną powieść, której inspiracje są bardziej złożone. Płyną z opowiadania Cortázara, filmu Antonioniego i malarstwa młodej artystki Aleksandry Pacuły, która przybyła z Polski jako nastolatka, a ściślej – z jej wielkoformatowych pejzaży miejskich. To może dziwne, ale bardziej niż autentyczne wieżowce nowojorskie zaintrygowały mnie te sportretowane przez nią na płótnach. Nie będę wchodził w szczegóły, gdyż i tak się już zbyt rozgadałem. Oby tylko wystarczyło czasu.
Dziękuję za rozmowę.
Marcin Żurawicz
Andrzej Dobrowolski – dziennikarz, autor analiz politycznych, komentarzy, newsów, reportaży i recenzji. Ukończył filmoznawstwo na Uniwersytecie Jagiellońskim oraz nauki polityczne w nowojorskim Queens College. Studiował także na AGH w Krakowie. w tej chwili pełni funkcję korespondenta Polskiej Agencji Prasowej w Nowym Jorku.
W swojej karierze pracował w oddziale nowojorskim Radia Wolna Europa/Radia Swoboda oraz krótko w polskiej sekcji RWE w Monachium. W Nowym Jorku był dziennikarzem „Nowego Dziennika”, redaktorem naczelnym miesięcznika „Głos”, występował także m.in. w programach telewizji „CUNY” oraz „Studio 3”.
Podczas pracy dziennikarskiej w Ameryce miał okazję przeprowadzić wywiady z wieloma znanymi politykami amerykańskimi, w tym z prezydentem Joe Bidenem (wówczas senatorem), Williamem Rothem, gubernatorem Nowego Jorku George’em E. Patakim oraz burmistrzem Rudym Giulianim.
Wśród jego polskich rozmówców znaleźli się najważniejsi politycy, między innymi: Lech Wałęsa, Jerzy Buzek, Lech Kaczyński czy Mateusz Morawiecki. Portretował także słynnych artystów: Andrzeja Wajdę, Jerzego Skolimowskiego, Krzysztofa Pendereckiego, laureatkę nagrody Pulitzera Martynę Majok, Grzegorza Jarzynę, dyrektora Metropolitan Opera Petera Gelba, śpiewaków: Piotra Beczałę, Mariusza Kwietnia, Alicję Kurzak, Roberto Alagnę, grafików i malarzy: Janusza Kapustę, Rafała Olbińskiego, Krzysztofa Wodziczkę oraz aktorów: Isabelle Huppert i Daniela Olbrychskiego.
Wykładał nauki polityczne na nowojorskim Mercy College. Zasiada w Radzie Doradczej Polskiego Instytutu Teatralnego w Nowym Jorku. Jest członkiem Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie z siedzibą w Londynie, autorem sztuki teatralnej „Lęk i przebudzenie”, scenariusza filmowego „Przedświt nad oceanem” oraz powieści „Nowojorski sen”.
















