Justyna Sobolewska w kolejnym odcinku wideokastu „Polityka o książkach” rozmawia z reżyserem Michałem Zadarą. Nasz gość proponuje zupełnie nowe odczytanie dzieł, z którymi kojarzą się szkolne lektury. Zadara (Teatr Polski we Wrocławiu) zasłynął bezkompromisowym, legendarnym wystawieniem „Dziadów” Adama Mickiewicza w całości i bez żadnych skrótów. Udowadnia, iż romantyzm w Polsce to żywioł wciąż nieodkryty. Przed nami Narodowe Czytanie 2026 – proponujemy podejść do tematu bez szkolnej rutyny, dekonstruując to, czym są polskie mity i nasza tożsamość narodowa. Ta rozmowa to przewodnik po tym, co warto czytać i jak czytać klasykę literatury, by dostrzec w niej to, co naprawdę żywe.
W tym literaturoznawczym śledztwie naszym drogowskazem staje się wybitna badaczka Maria Janion i jej kategoria „dziwności” kanonu. Przyglądamy się miejscom, o których rzadko słyszy się na lekcjach polskiego. Wędrujemy przez petersburski „Ustęp” z III części „Dziadów”, gdzie Aleksander Puszkin i Adam Mickiewicz stoją ramię w ramię, połączeni głęboką przyjaźnią romantyczną. Z kolei Juliusz Słowacki i jego „Kordian” oraz mroczny, pomijany dramat „Ksiądz Marek” rzucają nas w krwawy i skomplikowany chaos historyczny, jakim była konfederacja barska. Rozmawiamy o mistycznym i kontrowersyjnym wpływie, jaki wywarł na otoczenie Andrzej Towiański, oraz o Judycie, żydowskiej bohaterce przechodzącej przez religijną schizofrenię, która staje się bolesną metaforą uciemiężonej Polski.
Reinterpretacja Zadary nie oszczędza również rzekomo lekkich komedii. W takich tekstach jak „Zemsta” Aleksandra Fredry czy „Mąż i żona” nasz gość dostrzega głęboki, egzystencjalny nihilizm oraz wszechobecny motyw, jakim jest samotność. Ta refleksja odsyła do koncepcji „dzieła otwartego”, którą sformułował Umberto Eco: teorii o dziełach, które nie są zamkniętymi monumentami, ale generatywnymi strukturami, aktualizującymi się w nowych kontekstach historycznych. Przechodząc przez kolejne światy, schodzimy w zapomniane warstwy polskiej pamięci narodowej, dotykając wielojęzyczności, historii języka jidysz oraz unikalnych ksiąg pamięci („Sefer Jadów”), przez które wraca bogata kultura żydowska dawnych mazowieckich sztetli.
Spotkanie to jest także fascynującym zapisem formowania się czytelniczej tożsamości. Pojawia się tu Thomas Mann i jego „Tonio Kröger” jako przejmujące studium rozdarcia artysty zawieszonego między dwiema kulturami. Słuchamy o sile głośnego czytania i dziecięcej wyobraźni, na którą wpłynął J.R.R. Tolkien i jego monumentalny „Władca Pierścieni” – dzieło, którego całą fabułę Zadara potrafił streścić koledze podczas jednego spaceru. Wątek ten dopełnia C.S. Lewis z apokaliptyczną wizją Narnii w „Ostatniej bitwie”, odzwierciedlającą mroczne lęki epoki zimnej wojny. Całość zamyka spojrzenie na poetycką i metaforyczną siłę, jaką kryją wczesne pisma filozoficzne, których autorem był młody Karl Marx – dowód na to, iż prawdziwa lektura klasyki wymaga odrzucenia uprzedzeń i czytania słowo po słowie.
🔎 Czego dowiesz się z tego odcinka?
1. Jak wyglądało legendarne, 16-godzinne wystawienie „Dziadów” we Wrocławiu i dlaczego słynna „Wielka Improwizacja” stanowi zaledwie 3% całego dramatu?
2. Dlaczego w IV części „Dziadów” zombie w kobiecej sukni przez trzy godziny dyskutuje o miłości z księdzem pustelnikiem posiadającym dwójkę dzieci?
3. Jak wiedeński dialekt przejął słownictwo z języka jidysz i co łączy polskie słowo „bajzel” z językiem hebrajskim?
🔎 Książki:
„Dziady”, Adam Mickiewicz
„Odprawa posłów greckich”, Jan Kochanowski
„Książka o Bobie Marleyu”, Marlon James
„Complete Poems of Keats and Shelley”, John Keats i Percy Bysshe Shelley
„Kordian”, Juliusz Słowacki
„Ksiądz Marek”, Juliusz Słowacki
„Sen srebrny Salomei”, Juliusz Słowacki
„Dzieło otwarte”, Umberto Eco
„Zemsta”, Aleksander Fredro
„Mąż i żona”, Aleksander Fredro
„Patterns of Intentions”, Michael Baxandall
„Romantyzm i egzystencja”, Maria Janion
„Żyjąc stracimy życie”, Maria Janion
„Transgresje” pod redakcją Marii Janion
„Micky de West Held” (komiks niemiecki)
„Ostatnia bitwa”, C.S. Lewis
„Władca Pierścieni”, J.R.R. Tolkien
„Akademia pana Kleksa”, Jan Brzechwa
„Ania z Zielonego Wzgórza”, Lucy Maud Montgomery
„Tonio Kröger”, Thomas Mann
„Buddenbrookowie”, Thomas Mann
„Józef i jego bracia”, Thomas Mann
„Sefer Jadów” (Księga Jadowa), praca zbiorowa
„Kapitał”, Karl Marx
🔎 Oś czasu:
00:00:00 - Najciekawsze fragmenty
00:01:20 - Jak odkryć „Dziady” na nowo?
00:17:20 - 3% patriotyzmu
00:22:10 - Samotność w trzech językach
00:26:13 - Słowacki i pęknięta tożsamość
00:36:15 - Fredro: nihilizm zamiast śmiechu
00:54:22 - Thomas Mann i „zagubiony burżuj”
👉 Dowiedz się więcej na polityka.pl https://www.polityka.pl/
Obserwuj nas w mediach społecznościowych:
👉 Facebook https://www.facebook.com/TygodnikPolityka
👉 Instagram https://www.instagram.com/tygodnikpolityka/
👉 X https://x.com/Polityka_pl
