MDAG 2026 rusza już dziś. Nie przegapcie tych filmów!

Film otwarcia tegorocznego Millennium Docs Against Gravity. Dokument Michała Marczaka ("Wszystkie nieprzespane noce") opowiada historię Daniela, który po zaginięciu nastoletniego syna przeszukuje głębiny Wisły, rozdarty między obawą przed tragicznym skokiem a nadzieją, iż jego syn wciąż żyje. W naszej relacji z festiwalu Sundance, gdzie "Bez końca" miało światową premierę, pisaliśmy: Marczak przypatruje się ogarniającej Daniela obsesji z życzliwością. Nie ocenia go, ale oferuje mu platformę, pozwalając, by ten się wygadał, zwłaszcza iż relacja, jaką bohater nawiązuje z Wisłą – a przy okazji z samym sobą – nabiera wręcz mistycznego charakteru. Daniel, mierząc się z bólem i medytując nad jego istotą, zaczyna dostrzegać światełko w tunelu i ukojenie, które pojawiają się tam, gdzie wcale go nie szukał – w domu (...). Całość, choć jest dokumentem, ogląda się nie tylko jak naturalistyczny film fikcji o znamionach thrillera, ale i rasowy kryminał z Danielem jawiącym się jako zdesperowany detektyw, który nie zamierza dawać za wygraną.

Najnowszy film duetu Małgorzata Szumowska – Michał Englert swoją światową premierę ma na festiwalu Millennium Docs Against Gravity i już sama ta decyzja pozostaje wymowną deklaracją: zdystansować się od imprez wynoszących na piedestał autorów i zamiast tego osadzić się w środowisku skupionym przede wszystkim na dokumencie, jego temacie i bohaterach. W "Ciele wojny" twórcy oddają im przestrzeń, nie oceniając ich decyzji podjętych w wyniku wybuchu wojny w Ukrainie – doświadczenia raz na zawsze zmieniającego dotychczasowy obraz życia. Choć dokument wsłuchuje się w różne życiorysy – te bliskie i bardzo dalekie od linii frontu – zbrojna inwazja Rosji dla nich wszystkich pozostaje źródłem cierpienia: raz fizycznego, raz tożsamościowego, raz egzystencjalnego. W swoich trzech przeplatających się opowieściach Szumowska i Englert przyglądają się weteranom, artystom i cywilnym uchodźcom. W krótkim dokumencie pozwalają im budować własne narracje o samych sobie, słuchają świadectw patriotycznego oddania, a także pacyfistycznego sprzeciwu. Historie amputowanych kończyn, utraconych bliskich i biurokratycznych impasów zamiast dialogować, koegzystują obok siebie, tworząc złożony obraz doświadczenia wojny. Punktem wyjścia pozostaje jednak ciało: jego tendencja do akumulacji krzywdy, ale i wymykająca się rozumieniu wytrzymałość – podstawa motywacji, by żyć.

Kiedy tylko Werner Herzog kręci nowy dokument, możemy spodziewać się go w programie Millennium Docs Against Gravity. W filmie "Sny o słoniach" reżyser kontynuuje wątki obsesji i podróżowania, które zgłębia w swojej twórczości od lat. Głównym bohaterem dokumentu jest południowoafrykański naukowiec dr Steve Boyes poszukujący nieodkrytego gatunku olbrzymich słoni, które jego zdaniem ukrywa się przed człowiekiem gdzieś na niezamieszkałych terenach Angoli – nazywanych przez tubylców "końcem świata". Podążając za Boyesem Herzog zastanawia się, czy wszystkie tajemnice natury powinny zostać odkryte. Gdzie leży granica ludzkiego pragnienia poznania – i jaki jest jego koszt? Pytania klasycznie herzogowskie.

Bohaterami dokumentu Łukasza Rondudy i Filipa Pawlaka są młodzi artyści z niepełnosprawnościami zaproszeni do współpracy przez Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie. Efektem tego partnerstwa jest odważny, prowokacyjny spektakl, który ma podważyć utarte normy i obowiązujące kanony piękna, a także zmusić publikę do zmierzenia się z wyzwaniami, jakich doświadczają osoby z niepełnosprawnościami. Towarzysząc bohaterom w procesie twórczym, dokumentaliści pokazują, iż bycie tytułowym freakiem nie musi oznaczać ograniczenia. Może stać się przestrzenią otwartości i wspólnoty, które łączy.

Ile wycinków z gazet potrzeba, by udowodnić niezmienną w czasie wartość prasy? Trudno powiedzieć – Alanowi Berlinerowi wystarczyły dokładnie 7076. "Listem do redakcji" – trochę kolażem, trochę pokazem slajdów z narracją w tle – udało mu się spuentować trwający 40 lat życia projekt zbierania, katalogowania i digitalizowania fotografii wycinanych z dziennika "The New York Times", który reżyser niemal rytualnie kupował codziennie w kiosku nieopodal swojego mieszkania. Szczęśliwie, jego najnowszemu filmowi daleko do sprawozdania wideo z pracy archiwizatora. Dzieło Berlinera pozostaje przede wszystkim tęsknym esejem o odchodzeniu pewnego porządku: niby medialnego, ale w gruncie rzeczy myślowego i egzystencjalnego. Elegia dla drukowanych mediów wkracza tu równie często na terytorium szerokiej refleksji i osobistego namysłu. Diagnozy kryzysu obiektywnej prawdy i politycznej siły dziennikarstwa splatają się z relacją z rozmów z dorastającym synem czy wspomnień związanych z konkretnymi wydaniami dziennika. Im bardziej emocjonalnie otwarty, tym lepszy, "List do redakcji" potrafi wydobyć wrażliwe spojrzenie autora, przebijające przez warstwy składowanej po szafkach makulatury. Na tym zasadza się największy sukces Berlinera. Być może dlatego, iż – w co głęboko wierzy reżyser – siłą publicystyki pozostaje przekonanie, iż historia wielu może być trafnie zapisana w doświadczeniu jednego.

Etiopia to jeden z pierwszych chrześcijańskich państw w historii. Przez lata było to wielkie imperium we Wschodniej Afryce. A czym jest dziś? Mistrzyni dokumentu Ruth Beckermann szuka odpowiedzi na to pytanie. Reżyserka kreśli fascynujący obraz państwa, które jest u nas mało znane. Przygląda się codzienności, bada powiązania pomiędzy historią a współczesnością. Dzięki temu widzowie dokumentu "Pomiędzy woskiem i złotem" dostają okazję poznania Etiopii z perspektywy innej od tej, jaką dają broszury turystyczne i podręczniki do historii.

"Jesteśmy wnuczkami tych czarownic, których nie udało się wam spalić" – czytaliśmy na transparentach podczas protestów kobiet. Ze słowami tymi mogą się utożsamić bohaterki "Wiedźm". Nikoline, Viktoria i Johana to trzy młode Norweżki, które zakładają blackmetalowy zespół Witch Club Satan. Figura czarownicy służy im jako klucz do opowieści o wstydzie, oporze i emancypacji, muzyka zaś staje się przestrzenią, w której mogą wykrzyczeć swój sprzeciw wobec patriarchatu. Reżyserka Maja Holand nie opowiada historii zespołu w klasyczny sposób. Forma wideoeseju pozwala jej pokazać, jak prywatne doświadczenie zmienia się w polityczny akt buntu.

Alisa Kovalenko to twórczyni doskonale znana bywalcom MDAG. W prezentowanym w 2023 roku "Nie znikniemy" opowiadała o nastolatkach z Donbasu przygotowujących się do wyprawy w Himalaje w przeddzień pełnoskalowej agresji Rosji na Ukrainę, w 2025 prezentowała adresowany do syna dziennik z frontu "Mój drogi Théo". W nakręconych wspólnie z Marysią Nikitiuk "Śladach" urodzona w Zaporożu reżyserka kontynuuje temat kobiecego doświadczenia wojny. To poruszająca historia sześciu kobiet, które doznały tortur i przemocy seksualnej. Ich świadectwo tworzy zbiorowy portret traumy, ale pokazuje też, iż ból może stać się źródłem siły do walki o sprawiedliwość.

John Wilson kontynuuje zadawanie pytań, których nikt jeszcze nie zadał, i obserwowanie szczegółów świata, których nikt dotychczas nie zauważył. Twórca cenionego serialu dokumentalnego "Dobre rady Johna Wilsona" debiutuje w pełnym metrażu. Tym razem Wilson, odbywszy szkolenie, jak zrealizować film w stylu stacji Hallmark, próbuje wykorzystać tę formułę do zainteresowania producentów filmem o... betonie. "Jak zrobić film o betonie?" to kolejna odsłona malowanego przez autora kamerą portretu amerykańskiego społeczeństwa. Tym razem w toku swojej odysei Wilson odkrywa m.in., kto... usuwa gumę do żucia z chodników. Przede wszystkim jednak w charakterystycznym ciepłym tonie oddaje dziwność rzeczywistości. Dokument, który trudno opisać, i który trzeba obejrzeć.

Film Raoula Pecka "Orwell: 2 + 2 = 5" to jeden z najważniejszych dokumentów ubiegłego roku. Obraz nominowany jest do nagrody FIPRESCI Documentary Grand Prix 2025, która zostanie wręczona właśnie podczas tegorocznego festiwalu Millennium Docs Against Gravity. Punktem wyjścia dla filmu jest słynna książka George’a Orwella "1984". Reżyser przygląda się współczesnej rzeczywistości rządzonej przez algorytmy, fake newsy i halucynacje AI. Porównując codzienność z tym, co opisał Orwell, Peck zastanawia się, czy Wielki Brat rzeczywiście patrzy, zbrodnia myślowa jest już prawdziwym przestępstwem, a 2+2 równa się 5 i każdy, kto twierdzi, iż jest inaczej, staje się wrogiem publicznym. Fascynujący obraz naszych czasów.