Kościoły drewnem pachnące – część 3

Zdjęcie: fot. M. Dachtera

Najstarszą z nich jest kościół pw. św. Mikołaja w Wierzenicy (powiat poznański).

„Powstać […] musiał dopiero po 1510 r., bo księga beneficiorum z tego roku o nim nie wspomina. […] Nie zawiera w sobie żadnych zgoła pomników z przeszłości. Księgi jego kościelne zaczynają się dopiero od roku 1731, snać dawniejsze zaginęły”

– pisał Józef Łukaszewicz.

Grobowiec Augusta Cieszkowskiego

Parafia wierzenicka jest jednak znacznie starsza, niż odnotował to wspomniany historyk. Wzmiankowana była już w 1335 roku, wówczas prawdopodobnie postawiono również pierwotny kościół. Obecną świątynię wzniesiono przed 1589 rokiem w konstrukcji zrębowej. Początkowo przez około dekadę służyła protestantom. Na przełomie trzeciej i czwartej ćwierci XVIII wieku rozbudowana została o kruchtę od strony południowej. Z tego samego okresu pochodzi również obecna wieża. Wewnątrz kościoła zachowało się cenne, barokowe wyposażenie, m.in. ołtarz główny i boczne. Warto wspomnieć także o neoklasycystycznym grobowcu filozofa i założyciela Wyższej Szkoły Rolniczej, Augusta Cieszkowskiego.

Niemal po sąsiedzku, również na terenie gminy Swarzędz, znajduje się kolejny kościół na szlaku – pw. św. Michała Archanioła w Uzarzewie. Pierwszy zapis o miejscowej parafii pochodzi z 1391 roku. Wspomniany Łukaszewicz podaje, iż w 1638 roku ówczesna świątynia była w stanie dobrym, jednak niecałe sto lat później, podczas wizytacji księdza Libowicza, wymagała już „reparacyi”.

Dlatego pod koniec pierwszej połowy XVIII wieku została rozebrana, a na jej miejscu, z fundacji Felicjana Napruszewskiego wzniesiono obecny kościół w konstrukcji szkieletowej. W drugiej połowie XIX wieku dobudowano do niego wieżę, a w 1900 roku murowaną kaplicę grobową i zakrystię. Z wyposażenia kościoła z okresu budowy pochodzą m.in. dwa barokowe ołtarze boczne (z obrazami z XIX i XX wieku) oraz krucyfiks w ołtarzu głównym, za którym na ścianie namalowany jest szkarłatny baldachim.

Prepozyt Jan Kochanowski

W sąsiedniej gminie Pobiedziska, we wsi Węglewo zlokalizowany jest niewielki drewniany kościół pw. św. Katarzyny. Zbudowany został w rzadko spotykanej w naszym regionie konstrukcji sumikowo-łątkowej w 1818 roku, w miejscu wcześniejszej świątyni. Wyposażenie kościoła w większości pochodzi z początku XIX stulecia.

Na początku XVII wieku wzniesiono w konstrukcji zrębowej kościół pw. św. Marii Magdaleny w Długiej Goślinie (gmina Murowana Goślina). Pod koniec XVIII stulecia świątynia została przebudowana. Jej wyposażenie pochodzi głównie z XVII i XVIII wieku; należą do niego barokowy ołtarz główny, ołtarze boczne, obrazy oraz krucyfiks na belce tęczowej.

Ostatnim kościołem na szlaku w powiecie poznańskim jest świątynia pw. św. Józefa w Kicinie, w gminie Czerwonak. Parafia ta wzmiankowana była po raz pierwszy w 1405 roku. Obecny kościół zbudowano na przełomie pierwszej i drugiej połowy XVIII wieku w konstrukcji zrębowej. Z rokokowego wyposażenia świątyni zachowały się m.in. polichromia, ołtarz główny, chrzcielnica i ambona. Natomiast z XVII stulecia pochodzą obrazy Matki Boskiej – w ołtarzu głównym i nad drzwiami do zakrystii. Warto wspomnieć, iż w latach 1564 –1574 Jan Kochanowski jako prepozyt poznańskiej kapituły katedralnej administrował majątkiem w Kicinie.

Cztery kościoły

Najwięcej drewnianych kościołów na szlaku zlokalizowanych jest na terenie gminy Skoki (powiat wągrowiecki). Najstarszy z nich pw. św. Mikołaja Biskupa w Skokach zbudowany został w 1737 roku w konstrukcji szkieletowej z fundacji Michała Raczyńskiego, w miejscu wcześniejszego kościoła. Warto nadmienić, iż poprzednia świątynia przez 75 lat znajdowała się w rękach protestantów, a dopiero w 1645 roku przeszła ponownie w ręce katolików. Wyposażenie kościoła zostało częściowo przerobione po II wojnie światowej. Zachowały się barokowa chrzcielnica i ambona oraz rokokowe balustrady empor. Z 1630 roku pochodzi płyta nagrobna Zofii z Latalskich – żony Andrzeja Reja.

W 1754 roku wzniesiono kościół pw. św. Michała Archanioła w Jabłkowie. Zbudowany został w konstrukcji zrębowej, z fundacji Ludwika Dorpowskiego. Najstarszym elementem jego wyposażenia jest gotycki krucyfiks znajdujący się na belce tęczowej, pochodzący prawdopodobnie z pierwotnej świątyni. Z osiemnastowiecznego wyposażenia zachowały się ołtarze – główny (barokowy) i boczne (rokokowe).
Nieco młodszy jest kościół pw. Wszystkich Świętych w pobliskim Raszkowie.

Pierwszą świątynię pod tym samym wezwaniem zbudowano w XIII lub XIV wieku. Obecna pochodzi z około 1780 roku i została wzniesiona w konstrukcji zrębowej. Z tego samego okresu pochodzi pobliska dzwonnica. Najstarszymi elementami wyposażenia są dwa krucyfiksy z XVII wieku, jeden na belce tęczowej, drugi – w ołtarzu głównym.
Czwarty drewniany kościół na terenie gminy Skoki znajduje się w Rejowcu. Wieś ta została założona w 1626 roku przez Andrzeja Reja z Nagłowic, dla „przybylców z Brandenburgii lub Pomorza”, którym ufundował zbór kalwiński, sam będąc tego wyznania. Z czasem świątynia przeszła w ręce ewangelików, a około 1820 roku w jej miejscu wzniesiono obecny kościół (lub przebudowano istniejący). Po II wojnie światowej przeszedł na własność parafii rzymskokatolickiej. Warto wspomnieć, iż wewnątrz zachowało się trzynaście blach z herbami szlacheckimi rodów kalwińskich.
Ostatnie trzy kościoły na szlaku zlokalizowane są na terenie gminy Kiszkowo w powiecie gnieźnieńskim. Najstarszy z nich, pw. św. Jana Chrzciciela w Kiszkowie, zbudowany został w 1733 roku. Jego wyposażenie stanowią m.in. barokowy ołtarz główny, pochodzące z tego samego okresu chrzcielnica i ambona, a także neoklasycystyczne ołtarze boczne. Kościół pw. św. Rozalii w Sławnie zbudowano w 1785 roku w konstrukcji zrębowej z fundacji księdza Józefa Sztolzmana. Z okresu budowy kościoła pochodzi ołtarz główny. w tej chwili świątynia pełni funkcję kaplicy cmentarnej. Ostatni z drewnianych kościołów na terenie gminy Kiszkowo położony jest w Łagiewnikach Kościelnych. Wzniesiony został w 1741 roku w konstrukcji zrębowej. Wyposażenie świątyni jest w większości barokowe.

Bibliografia:

Józef Łukaszewicz, „Krótki opis historyczny kościołów parochialnych, kościółków, kaplic, klasztorów, szkółek parochialnych, szpitali i innych zakładów dobroczynnych w dawnej diecezji poznańskiej”, t. 1, nakładem J. K. Żupańskiego, Poznań 1858
Marek Fijałkowski, Jolanta Goszczyńska, Piotr Maluśkiewicz, Beata Matusiak, Aleksander Starzyński, „Drewniane kościoły w Wielkopolsce”, Wojewódzka Biblioteka Publiczna i Centrum Animacji Kultury, Poznań 2004
Adam Jocher, „Obraz bibliograficzno-historyczny literatury i nauk w Polsce, od wprowadzenia do niej druku po rok 1830 włącznie, z pism Janockiego, Bentkowskiego, Ludwika Sobolewskiego, Ossoliń skiego, Juszyń skiego, Jana Winc. i Jerz. Sam. Bandtków itd.”, tom 3, nakładem Józefa Zawadzkiego, Wilno 1840
Julius Kohte, „Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Posen. 3, Die Kunstdenkmäler der Landkreise des Regierungsbezirks Posen”, J. Springer, Berlin 1896
Walerian Krasiński, „Zarys dziejów powstania i upadku reformacji w Polsce”, tom 2, część 2, tłumaczenie Julian Bursche, nakładem „Zwiastuna Ewangelicznego”, Warszawa 1905
„Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu”, red. T. Jurek, wersja internetowa: http://www.slownik.ihpan.edu.pl/, hasło: Kicin, Uzarzewo, Wierzenica
zabytek.pl, karta ewidencyjna zabytku, kościół pw.: św. Mikołaja w Wierzenicy, św. Michała Archanioła w Uzarzewie, św. Józefa w Kicinie, św. Katarzyny w Węglewie, św. Mikołaja Biskupa w Skokach, św. Michała Archanioła w Jabłkowie, Wszystkich Świętych w Raszkowie, Serca Jezusa w Rejowcu, św. Marii Magdaleny w Długiej Goślinie, św. Jana Chrzciciela w Kiszkowie, św. Rozalii w Sławnie, Bożego Ciała w Łagiewnikach Kościelnych