W 2026 roku jego praca „Reverse Astronomy: Mother” zdobyła pierwsze miejsce w Annie Maunder Open Category w konkursie ZWO Astronomy Photographer of the Year, organizowanym przez Royal Observatory Greenwich w Londynie.
W konkursie rywalizowało prawie cztery tysiące zgłoszeń od 769 fotografów z 66 krajów. Zwycięski obraz powstał bez teleskopu: z filmu naświetlonego bezpośrednio na Słońce w kamerze własnej konstrukcji, który potem zasiedliła grzybnia.
Pytam artystę, czym jest „odwrócona astronomia”, jak zrobić zdjęcie Słońca, którego na zdjęciu nie ma, i co o jego pracy sądzą astrofotografowie z całego świata.
Mateusz Kiszka.: Zacznijmy od początku. Co było dla Ciebie pierwsze: fotografia czy astronomia?
Paweł Wawrzyniak: Fotografia. Astronomia nigdy nie była dla mnie punktem wyjścia. Fotografia opiera się na świetle, które ma swoje źródło. Tymczasem samo źródło jest w niej zwykle pomijane, traktowane przede wszystkim jako element techniczny. Mnie zainteresowało właśnie ono. Świadomie odrzuciłem więc to, co w klasycznie pojmowanej fotografii jest zwykle najważniejsze: przedstawienie, temat, narrację.
fot. Tobiasz Jankowiak
Chciałem sprawdzić, co pozostanie z fotografii, kiedy skupię się wyłącznie na źródle światła. Słońce było dla mnie naturalnym wyborem.
Jest z nami nierozerwalnie związane, od niego zależy nasze życie, a jednocześnie niesie w sobie niemal nieograniczony potencjał znaczeń i skojarzeń. Skierowałem więc kamerę bezpośrednio na nie. Nie myślałem wtedy o astronomii. Kierowała mną intuicja, chciałem wykonać taki eksperyment, taki gest.
M.K.: Brzmi to bardzo filozoficznie, jakby za tym stała konkretna koncepcja.
P.W.: Nie wychodzę od gotowej koncepcji filozoficznej. Kieruję się raczej intuicją, pewnym impulsem, który skłania mnie do eksperymentowania. Nie próbuję niczego udowadniać ani weryfikować określonej hipotezy. Ale kiedy pojawiają się obrazy, rodzą się również pytania, na które nie zawsze potrafię odpowiedzieć. I to one w pewnym sensie wciągają mnie w obszary filozofii.
Próbuję wtedy spojrzeć na te doświadczenia w szerszym kontekście i zrozumieć, z czym adekwatnie mam do czynienia. Z czasem te rozważania wpływają również na kierunek mojej pracy. Bywa jednak, iż wciągam się w nie tak bardzo, iż zaczynają przesłaniać mi samo działanie. Wtedy warto wrócić do intuicji i po prostu jej zaufać. Myślę, iż o ile jesteś uczciwy wobec tego, co robisz, nie musisz za wszelką cenę szukać filozoficznego uzasadnienia.
M.K.: Całość nazywasz „Reverse Astronomy”, czyli „odwrócona astronomia”. Co to znaczy?
P.W.: Spodobała mi się ta nazwa, bo brzmi jak nazwa istniejącej dziedziny nauki. Tłumaczę ją jako „astronomię wsteczną”, przez analogię choćby do inżynierii wstecznej. W samej nazwie zawarta jest już pewna myśl, propozycja odwrócenia sposobu myślenia i stawiania pytań. Astronomia zajmuje się obserwacją i badaniem wszechświata, również jego powstania.
fot. Tobiasz Jankowiak
Ja proponuję nieco inną postawę: zakwestionowanie tego, co w znanej nam rzeczywistości uznajemy za oczywiste, oraz przekonania o niezmienności jej porządku. Być może żyjemy w wersji wszechświata, w której przy każdym rzucie kostką wypada szóstka. Przyzwyczailiśmy się do tego i uznaliśmy to za oczywistość, za pewnik. Ale czy tak musi być?
Sztuka daje mi przestrzeń do takich spekulacji. Mogę podważać choćby najbardziej podstawowe założenia i pytać o samą możliwość zaistnienia rzeczywistości oraz zasady, na jakich mogłaby istnieć.
Jest też drugie odwrócenie, bardziej fizyczne, ale również symboliczne. Zmienia się sam kierunek obserwacji. Najpierw kieruję kamerę na Słońce, w stronę kosmosu, a następnie odwracam tę perspektywę i zaglądam przez mikroskop w głąb materii. W pewnym sensie spotykają się tu dwie skrajne skale obserwacji.
M.K.: Znane powiedzenie głosi, iż kiedy długo patrzysz w pustkę, pustka zaczyna patrzeć w ciebie. Czy tu też wszechświat patrzy na nas?
P.W.: Nie myślałem o tych obrazach w ten sposób, ale to interesujące skojarzenie, ma w sobie coś poetyckiego. To, o czym opowiadam, jest moją drogą do tych obrazów, a nie instrukcją ich odczytywania. Czasem spojrzenie kogoś innego może ujawnić coś, czego sam wcześniej nie dostrzegałem.
M.K.: Jak w praktyce powstaje taki obraz?
P.W.: Zacznę od tego, iż nie fotografuję Słońca, tylko inicjuję pewien proces. Na obrazie Słońca nie ma, pozostaje jedynie ślad jego działania. Trzeba tu trochę odejść od tradycyjnego myślenia o fotografii.
fot. Tobiasz Jankowiak
Zaczynam od kamery, którą buduję z łatwo dostępnych materiałów, głównie z płyt MDF i sklejki. Potrzebuję takich konstrukcji, które mogą ewentualnie ulec zniszczeniu. Często je też modyfikuję, dostosowując do kolejnych eksperymentów, na przykład zmieniając kąt padania światła czy położenie płaszczyzny ostrości. Budowałem już wcześniej bardziej skomplikowane konstrukcje, więc te w gruncie rzeczy są dość proste.
Umieszczam w kamerze odpowiednio przyciętą błonę fotograficzną i poddaję ją naświetleniu. Stosuję również filtry, które pozwalają mi kontrolować ilość i charakter promieniowania docierającego do materiału. Następnie wywołuję błonę, która staje się próbką do dalszej obserwacji.
Czasami świadomie łączę materiał fotograficzny z grzybnią, inicjując w ten sposób jego dalsze przemiany biologiczne.
Właśnie w tym etapie widzę punkt styku z moim kolejnym projektem. Ostateczny obraz powstaje dopiero podczas ponownego fotografowania tego materiału pod mikroskopem. Rejestruję go fragment po fragmencie, wykonując setki, a czasami choćby tysiące zdjęć, które następnie składam w jedną wielką całość.
M.K.: Po co w tym wszystkim grzybnia?
P.W.: Rozwój grzybni przypomina mi sposób, w jaki materia rozprzestrzenia się we wszechświecie. Dla mnie to zetknięcie dwóch struktur, mikro- i makrokosmosu. Jest w tym coś, co mnie intryguje i prowokuje do spekulacji.
Interesuje mnie poszukiwanie powiązań między zjawiskami, które na pierwszy rzut oka wydają się bardzo odległe.
Nie chodzi o udowadnianie, iż takie związki rzeczywiście istnieją, ale o możliwość ich pomyślenia. To jednak dla mnie wciąż bardzo świeży kierunek. Mam nadzieję rozwinąć go w kolejnym projekcie, ale na razie obserwuję, dokąd prowadzi mnie ten eksperyment.
M.K.: Kto zatem jest autorem obrazu: Ty czy sam proces?
P.W.: Mówię raczej o współsprawstwie. Oprócz wykształcenia artystycznego mam również przyrodnicze. Pracowałem przy opracowywaniu map dotyczących gleb i siedlisk oraz rozpoznawaniu zbiorowisk roślinnych. Być może dlatego nie postrzegam zjawisk jako odizolowanych elementów, ale raczej jako układy wzajemnych zależności. Tutaj jest podobnie.
fot. Paweł Wawrzyniak
Światło, materia, technologia, czasami również grzybnia: wszystkie te czynniki uczestniczą w powstawaniu obrazu. Ja jestem w pewnym sensie zapalnikiem. Tworzę warunki, podejmuję decyzje, inicjuję proces i decyduję, kiedy go zatrzymać.
Jednak nie jestem w stanie w pełni przewidzieć jego przebiegu ani ostatecznego rezultatu. Wiele moich prób nie przynosi żadnego rezultatu albo jest on niezadowalający. Wtedy muszę zmieniać pewne elementy procesu, sprawdzać kolejne możliwości.
Można to porównać do sadzenia drzew. Musisz zapewnić im odpowiednie warunki: glebę, wodę, światło. Ale każde drzewo ma też własne predyspozycje, może zostać zaatakowane przez patogeny, a choćby niewielka zmiana warunków może zadecydować o jego dalszym rozwoju. Nie jesteś w stanie wszystkiego kontrolować. Jestem tym, który sadzi drzewa, ale ich nie tworzy.
M.K.: Zdjęcie nosi tytuł „Mother”. Skąd ta nazwa?
P.W.: Tytuł pojawił się trochę przypadkiem. Do konkursu mogłem wysłać tylko jedno zdjęcie i nie chciałem podpisywać go „Reverse Astronomy”, bo to nazwa całego projektu. Znam ten obraz niemal w każdym szczególe. Pracując nad nim, czułem się, jakbym był w głębokiej, pierwotnej kosmicznej pustce, trochę zagubiony i osamotniony.
Potrzebowałem ocieplającego gestu i tytuł „Mother” stał się właśnie takim gestem. W pewnym sensie oswajał tę sytuację.
Później pojawiło się jeszcze skojarzenie ze statkiem macierzystym z filmów science fiction, który samotnie przemierza rubieże kosmosu. Taka nazwa jakby łagodzi samotność ludzi na jego pokładzie.
M.K.: To zdjęcie wygrało w konkursie astrofotografii, ale Ty nie fotografujesz gwiazd, galaktyk. Jak odebrali je inni uczestnicy?
P.W.: Kategoria Annie Maunder Open znajduje się na styku nauki i sztuki. Dopuszcza reinterpretację i przetwarzanie materiałów astronomicznych, więc bardzo się cieszę, iż jest w niej miejsce również dla osób wykraczających poza tradycyjne sposoby obrazowania rzeczywistości.
Podczas uroczystości poznałem astrofotografów, którzy mają teleskopy w Chile, na wysokości około czterech tysięcy metrów. Co jakiś czas przylatują tam z różnych stron świata, żeby fotografować galaktyki.
Kiedy pytali mnie, gdzie fotografuję, odpowiadałem, iż na balkonie swojej pracowni. Myśleli, iż żartuję. A kiedy pokazywałem im zdjęcie kamery z płyt MDF i sklejki, byli skonsternowani. Gdy dodawałem, iż pracuję na błonie fotograficznej, niektórym zupełnie nie mieściło się to w głowie. Gratulowali mi, ale przyznawali też, iż nie do końca rozumieją, jak ten obraz powstał. Miałem wrażenie, iż próbują rozpoznać w nim jakiś znany sobie obiekt astronomiczny.
Tymczasem mój obraz jest w pewnym sensie poza skalą. Może przywodzić na myśl fragment wszechświata, ale równie dobrze mikroskopijną strukturę materii.
M.K.: Zdjęcie powstało po dziesięciu latach przerwy?
P.W.: Tak, choć to nieco bardziej skomplikowana historia. Pierwsze eksperymenty, z których wyrasta Reverse Astronomy, prowadziłem jeszcze w 2016 roku. Potem nastąpiła długa przerwa. Teraz wracam do tamtych doświadczeń, ale nie po to, by je powtarzać. Odkrywam w nich możliwości, których wcześniej nie dostrzegałem.
fot. Tobiasz Jankowiak
Niektóre projekty potrzebują czasu. Być może ten wymagał takiej przerwy, a może to ja jej potrzebowałem. Czasami sprawy życiowe nie pozwalają nam kontynuować tego, co rozpoczęliśmy.
Mam jednak poczucie, iż coś raz w nas zapoczątkowanego nie znika. Pozostaje, dojrzewa i szuka sposobu, żeby się ujawnić. Cieszę się, iż to się wydarzyło.
M.K.: Co dała Ci ta wygrana?
P.W.: Najważniejsze było dla mnie to, iż ktoś dostrzegł tę pracę. Tym bardziej iż wracam po tak długiej przerwie i rozwijam coś, nie mając pewności, jak zostanie odebrane. „Mother” jest częścią większego projektu „Reverse Astronomy”, który wciąż się rozwija.
Ta nagroda dodaje mi motywacji, żeby kontynuować pracę i doprowadzić projekt do momentu, w którym będę mógł zaprezentować całość w takiej formie, jaką sobie wyobrażam.
M.K.: Czy będzie można zobaczyć „Mother” poza Greenwich?
P.W.: Uważam, iż obrazy powstają po to, żeby je w końcu pokazywać. Jednak kiedy nad czymś pracuję, w ogóle o tym nie myślę. Dopiero później przychodzi czas na decyzje dotyczące ewentualnej ekspozycji.
Sam wciąż nie widziałem tego obrazu w takiej skali i przestrzeni, jaką sobie wyobrażam.
W internecie można te obrazy obejrzeć, ale trudno doświadczyć ich rzeczywistej skali i obecności. Właśnie dlatego bardzo zależy mi, żeby „Mother” można było zobaczyć również poza Greenwich.
