Herezje zaginionej księgi

Odbudowa po 1945 r. to fascynujący temat, być może najciekawszy z wszystkiego, co się wydarzyło w Polsce w XX w. Najnowszą powieść Olgi Tokarczuk „Świata jest za dużo” kupiłem w dniu premiery, żeby uniknąć wszelkich recenzji i omówień. Rekomenduję państwu to samo. Noblistka wprawdzie nie pisze książek sensacyjnych ani fantastycznych w ścisłym znaczeniu, ale szanuje dobrą popkulturę (wiem to z pierwszej ręki!), a co za tym idzie, sięga po takie jej narzędzia jak „suspens” (czyli zagadka utrzymująca czytelnika w napięciu) albo „plot twists”, zaskakujące zwroty akcji. Dobrze więc na początku lektury za dużo nie wiedzieć o fabule – i obiecuję, iż niczego nie zdradzę w tym felietonie.

Rok temu z okazji wznawiania trylogii „Czas nieutracony” Stanisława Lema wyraziłem marzenie o współczesnej powieści opisującej odbudowę Polski po 1945 r. To fascynujący temat, może choćby najciekawszy z wszystkiego, co się wydarzyło w naszym kraju w zeszłym stuleciu, ale słabo obecny w literaturze. W czasach PRL odbudowa była polityczno-cenzuralnym polem minowym, czołowi pisarze więc tego unikali. Skoro nie można było szczerze napisać, iż krasnoarmiejcy gwałcili ośmiolatki i osiemdziesięciolatki oraz kradli wszystko, co dało się załadować na pakę ciężarówki, lepiej było w ogóle nie opisywać tzw. wyzwolenia. Pisano więc albo takie powieści, w których akcja działa się podczas wojny, albo takie, w których zaczynała się już dobre kilka lat po niej. kilka było takich, w których dzieje tych samych bohaterów śledziliśmy w latach, dajmy na to, 1920–70.

W wolnej Polsce kilka się zmieniło. Transformacja dostarczyła nam pilnych tematów, przez dłuższy czas nikt nie miał serca do peerelowskich wypominek. Dopiero w ostatnich latach, między innymi za sprawą serii głośnych biografii, zaczęliśmy sobie uświadamiać, iż nie da się zrozumieć dzisiejszej Polski bez zrozumienia PRL, a PRL z kolei bez jego korzeni.