Fragment książki "Ameryka kontra América. Nowa historia Nowego Świata"

Zdjęcie: mat. pr.


Kim jest Amerykanin? I czym adekwatnie jest Ameryka? Te pytania zadawano już bardzo dawno temu. „Ja, który jestem Amerykaninem” – mówił Cotton Mather na początku XVIII wieku. W 1821 roku Servando Teresa de Mier, ksiądz katolicki o radykalnych poglądach, urodzony w północnym Meksyku w rodzinie, której korzenie sięgały wielu wieków wstecz, aż do pierwszych książąt Granady – również uważał się za Amerykanina. Gdy udało mu się wydostać z lochów inkwizycji, Mier założył drukarnię w Filadelfii, by publikować książki zakazane w Hiszpanii. W liście wysłanym do rodaka rewolucjonisty skarżył się na sposób, w jaki osoby anglojęzyczne używają słowa Ameryka. adekwatnie wskazywał dwa problemy. Pierwszym było ciągłe utożsamianie hiszpańskojęzycznego Amerykanina z Ameryką Południową. Mier miał już dość zwracania uwagi swoim anglojęzycznym znajomym, iż Ameryka Północna to także Ameryka Hiszpańska – iż w Meksyku (który w tamtym czasie sięgał daleko w głąb dzisiejszego południowego zachodu Stanów Zjednoczonych) żyło więcej osób mówiących po hiszpańsku niż w całej Ameryce Południowej.

Drugim problemem było to, iż w każdym europejskim imperium używało się słowa Ameryka w odniesieniu wyłącznie do swoich posiadłości kolonialnych lub byłych kolonii. Wielka Brytania Ameryką nazywała Stany Zjednoczone, Hiszpania Ameryką nazywała swoje kolonie, Portugalia nazywała Ameryką Brazylię, Francuzi i Holendrzy robili to samo ze swoimi wyspami karaibskimi. Ojciec Mier zauważał, iż to tak, jakby „nie było innej Ameryki poza tą, którą kontrolują”. Wskazywał „tysiąc błędów”, ubolewając nad tym, jak Ameryka została podzielona w konsekwencji takiego użycia słowa. Cały Nowy Świat to Ameryka.

Trudno się było dziwić. Dla anglosaskich osadników przed lokalną rewolucją Ameryka była zarówno całym Nowym Światem, jak i ich wycinkiem tego świata – zarówno wąskim dominium cienkiego skrawka lądu między Alle­ghenami a morzem, jak i całym lądem na zachód od tych gór. W 1777 roku Artykuły Konfederacji nazwały nowy kraj Stanami Zjednoczonymi Ameryki, ale odnosiły się do niego również po prostu jako do Ameryki. Europejczycy lubili podkreślać, iż „Stany Zjednoczone” to tak naprawdę wcale nie jakaś „nazwa własna”, ale raczej przymiotnik dołączony do rzeczownika rodzajowego.

Washington Irving zgadzał się z taką argumentacją. Irving chciał mieć indywidualny „wyróżnik”, aby nikomu nie przyszło do głowy pomylić go z Meksykaninem, który całkiem rozsądnie również mógł nazywać siebie Amerykaninem. Chciał nazwy, która identyfikowałaby go jako „przedstawiciela rasy anglosaskiej, która założyła to anglosaskie imperium w zupełnej dziczy”. Zasugerował słowa, które brzmiały: Appalachian (Appalanin) lub Alleghanian (Alleghenin). Działacz społeczny z Nowej Anglii Orestes Brownson uważał natomiast takie pomysły za kompletną bzdurę. „Ten kraj nazywa się Ameryka – napisał w 1865 roku – a ludzie to Amerykanie. jeżeli powiesz po prostu o Amerykanach, to nikt nie zrozumie, iż masz na myśli mieszkańców Kanady, Meksyku, Brazylii, Peru, Chile, Paragwaju, ale wszyscy zrozumieją, iż chodzi ci o ludzi żyjących w Stanach Zjednoczonych”.

Brownson miał rację przynajmniej co do dumnych Kanadyjczyków, którzy zwykle nie nazywali siebie Amerykanami, aby odróżnić się od anglo­języcznych sąsiadów z republiki. Ale Meksykanie, Brazylijczycy, Peruwiańczycy, Chilijczycy i Paragwajczycy – oni wszyscy uważali się za Amerykanów, podobnie jak Wenezuelczyk Francisco de Miranda. Nosotros los americanos – My, Amerykanie – tak mawiali o sobie pierwsi meksykańscy nacjonaliści. Somos da América e queremos ser americanos, mówili z kolei brazylijscy przywódcy republiki, którzy zamierzali obalić monarchę: „Jesteśmy z Ameryki i chcemy być Amerykanami”.

Roszczenia terytorialne wobec Ameryki z czasem uległy upolitycznieniu. Stały się synonimami kluczowych elementów sporów o kwestie istotniejsze. „Doszło do tego, iż utraciliśmy choćby prawo do nazywania się Amerykanami” – napisał w 1971 roku Urugwajczyk Eduardo Galeano. „Teraz pod nazwą »Ameryka« świat rozumie tylko Stany Zjednoczone. My natomiast mieszkamy co najwyżej w sub-Ameryce, Ameryce o nieokreślonym obliczu, takiej Ameryce drugiej klasy”. „Jesteśmy bardziej amerykańscy – usłyszymy w piosence meksykańskiego zespołu norteño Los Tigres del Norte – niż synowie Anglosasów”. Los Tigres słuchają migranci i pogranicznicy, co sugeruje, iż sprawa nie dotyczy wyłącznie wykształconych elit.

W 1943 roku Samuel Flagg Bemis, historyk dyplomacji, zastanawiał się, jakiego przymiotnika mógłby użyć w odniesieniu do Stanów Zjednoczonych. I niechętnie zdecydował się na: American („amerykański”). Uznał bowiem, iż „brzmi lepiej niż mniej dźwięczny przymiotnik od wyrażenia Stany Zjednoczone”. Latynosi czasami nazywają Stany Zjednoczone América del Norte, ale zwykle posługują się formami Estados Unidos i estadounidense, co po hiszpańsku, ze względu na wszystkie płynne samogłoski tego języka, wydaje się dźwięczne, a choćby melodyjne.

Nie napisałem jednak tej książki po to, aby zamartwiać się używaną terminologią nazw, tylko po to, by zgłębić długą historię ideologicznych i etycznych sporów w Nowym Świecie. Do opisania formy sprzeciwu, w której przeciwnicy nie podważają zasadności światopoglądu rywali, ale oskarżają ich o niespełnianie własnych deklarowanych ideałów, filozofowie używają określenia krytyka immanentna. To użyteczna metoda rozważań rozpowszechniona na półkuli zachodniej, bo Ameryka Łacińska dała Stanom Zjednoczonym to, czego brakowało innym imperiom, tym formalnym i nieformalnym: wątpiące, nieustępliwe sumienie – nieograniczającego się krytyka, którego nie sposób uciszyć. W czasie dwóch setek lat, gdy tylko latynoscy politycy, aktywiści, intelektualiści, księża, poeci i twórcy ballad – wszyscy ci, którzy pojawili się po Mirandzie – oceniali Stany Zjednoczone, czynili to, wychodząc od jednego, wspólnego założenia: Ameryka to kontynent zbawienia, a jej historyczną misją było umacnianie ideału międzyludzkiej równości.

Nie da się w pełni zrozumieć historii anglojęzycznej Ameryki Północnej bez zrozumienia historii Ameryki hiszpańsko- i portugalskojęzycznej. I mówiąc tu o historii, mam na myśli wiele wieków: od czasów konkwisty i osad­nictwa purytańskiego po założenie Stanów Zjednoczonych, od wysiedleń Indian i koncepcji Manifest Destiny, czyli objawionego przeznaczenia, aż po zajęcie zachodnich terytoriów, od niewolnictwa, abolicji i wojny secesyjnej po powstanie potężnego narodu – od pierwszej wojny światowej do drugiej wojny światowej, od doktryny Monroego po Ligę Narodów i Organizację Narodów Zjednoczonych. I dalej. Ale działa to też w drugą stronę. To znaczy: nie można opowiedzieć historii Południa bez Północy.

Jednak Ameryka, América to coś więcej niż historia zachodniej półkuli. To historia współczesnego świata. Pytanie o to, jak rozciągnięty na przestrzeni wieków rozlew amerykańskiej krwi i amerykańska dyplomacja nie tylko ukształtowały polityczną tożsamość Stanów Zjednoczonych i Ameryki Łacińskiej, ale także dały początek globalnej kontroli – liberalnemu porządkowi między­narodowemu, który dziś – zdaniem sporej liczby osób – znajduje się w stanie terminalnym.

Naszą podróż przez karty historii zaczniemy od hiszpańskiego podboju Ameryki. Uderzająca brutalność, z jaką hiszpańscy konkwistadorzy podporządkowywali sobie mieszkańców Nowego Świata w pierwszych dekadach XVI wieku, wstrząsnęła światem katolickim – światem Europy – doprowadzając w reakcji do reformacji wewnątrz katolicyzmu, sprzeciwu o równie doniosłym znaczeniu, co ten wynikający z działań Lutra. Kościół katolicki utrzymywał, iż ma charakter uniwersalny, iż jest siłą sprawczą w historii ludzkości, nosicielem humanitas, całej mądrości świata. I cóż udało się uczynić dzięki tej mądrości? Doszło do bezprecedensowej rzezi. Stała się ona preludium wydarzeń, które uczeni zaliczają do największych masakr w historii ludzkości. I zmusiła teologów do ponownego podania w wątpliwość katolickich roszczeń do uniwersalizmu. Wielu duchownych Kościoła katolickiego stawało po stronie hiszpańskich porządków, choćby nie tyle dehumanizując rdzennych mieszkańców Ameryki, ile w ogóle odmawiając uznania, iż są oni ludźmi. Ci, którzy zginęli od ciosów hiszpańskich konkwistadorów lub w wyniku zawleczonych przez Europejczyków do Ameryki chorób, byli traktowani jak przedstawiciele gorszego gatunku, kategorii niższej niż Europejczycy – jakby byli ułomni, niedotknięci boską iskrą, taplający się w błocie i bagnie. Kogoś takiego można było pozbawić ziemi i zniewolić.

Ale były osoby, które się z tym nie zgadzały. Mowa przede wszystkim o mnichu, który nazywał się Bartolomé de Las Casas. Człowiek ten zdawał sobie sprawę, iż to, co wcześniej nazywano uniwersalnym, miało jedynie charakter prowincjonalny, iż Europa to jedynie zbiór lenników, a książęta i księża nie wiedzieli nic o pełni świata, o jego dotychczas nieujawnionych milionach mieszkańców. Sprzeciw tej grupy teologów i prawników również był pewną stałą przez wieki. Protestancka Anglia śledziła niekończące się debaty w Hiszpanii, słuchała katolickich zakonników, którzy wskazywali na człowieczeństwo mieszkańców Nowego Świata. Zastanawiała się, jak zabezpieczyć prawa osiedli w Jamestown i Plymouth, opierając się na regułach, które dałyby się obronić. Ale to było niemożliwe. Dlatego Anglicy wybrali zasadę unikania.

Później nadeszła era rewolucji, kiedy Nowy Świat uwolnił się od Starego. Jako pierwsze zerwały więzy Stany Zjednoczone – samotna republika, jak wyobrażało sobie wielu jej przywódców, „anglosaskie imperium w dziczy”. Narody hiszpańskojęzyczne, przeciwnie, sprzeciwiły się w grupie, jako zbiór republik, już ukonstytuowana liga narodów. Musiały nauczyć się współistnieć, aby przetrwać. I w dużej mierze im się to udało. Mieszkający na Południu ludzie intelektu, prawnicy i mężowie stanu opracowali unikalny zbiór prawa międzynarodowego: doktryny, precedensy i protokoły ukierunkowane nie na regulowanie, ale na zakaz prowadzenia wojny, nie na orzekanie o podbojach, ale na ostateczne ich uniemożliwienie.

Pojawiło się pytanie: jak powstrzymać Stany Zjednoczone? Pierwsza republika na półkuli wydawała się niepowstrzymaną siłą natury, a nie bytem politycznym. Wielu założycieli twierdziło, iż nie ma granic jej ekspansji, iż gdy tylko uda się wypędzić plemiona Indian za pasmo niegościnnych gór, niedługo Anglosasi ze Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej wypełnią zarówno ziemie na północy, jak i na południu. Co zrobić z dynamicznym narodem, który uważał się za tak uniwersalny jak chrześcijaństwo, za symbol nowego, niepowstrzymanego ducha historii świata?

Amerykanie pochodzenia hiszpańskiego i portugalskiego zmienili krytykę skierowaną wcześniej pod adresem Hiszpanii czasu konkwisty, kierując ją przeciwko Stanom Zjednoczonym. W ten sposób zapoczątkowali rewolucję w prawie międzynarodowym.

Grag Grandin, Ameryka kontra América. Nowa historia Nowego Świata, tłumaczenie Arkadiusz Romanek, Wydawnictwo Znak Horyzont, Kraków 2026, s. 19-23.

Materiał przygotowany przez SIW Znak.