Twierdza Poznań
Od około 1815 roku do lat sześćdziesiątych XIX wieku Prusacy utworzyli w Poznaniu potężną twierdzę poligonalną. Jednak wraz z rozwojem broni artyleryjskiej tego typu umocnienia znacznie straciły na znaczeniu i dla obrony miast konieczne było utworzenie zewnętrznego pierścienia fortyfikacji.
Jak pisał Artur Jacolik, wybuch wojny francusko-pruskiej (1870–1871) znacznie przyspieszył realizację tych planów, a ich źródłem finansowania miały być kontrybucje uzyskane od Francuzów. Na liście miast, w których planowano utworzenie twierdzy fortowej, znalazła się również stolica Wielkopolski. Prace administracyjne z tym związane rozpoczęto w 1871 roku, m.in. ograniczono własność w rejonie umocnień i wprowadzono możliwość wywłaszczenia ziemi pod budowę umocnień.
fot. Przemysław Jurkiewicz
Od 1876 do 1886 roku zbudowano dziewięć fortów głównych i trzy pośrednie, a w kolejnych latach do 1890 wzniesiono następne sześć pośrednich.
W pierwszym etapie tworzenia zewnętrznego pierścienia powstały forty zlokalizowane na południowy zachód od miasta, w tym m.in. wspomniany we wstępie Fort VII, który zbudowano w latach 1876–1880. Nazwany został „Colomb” na cześć pruskiego generała kawalerii Friedricha Augusta Petera von Colomba. Warto wspomnieć, iż w czasie powstania wielkopolskiego powstańcy przejęli go bez walki, mimo iż Niemcy grozili, iż zostanie wysadzony. W jego wnętrzu znajdowała się ogromna ilość bomb lotniczych. W wolnej Polsce Fort VII w 1931 roku nazwano imieniem Majora Floriana Dąbrowskiego.
Obóz zagłady
Wkrótce po agresji Niemiec na Polskę w Forcie VII utworzono obóz koncentracyjny. Za datę jego powstania przyjmuje się 10 października 1939 roku, zlikwidowany został wiosną 1944 roku. Więźniów przeniesiono do Żabikowa, a fort wykorzystywano na potrzeby fabryki Telefunken produkującej radiostacje. Przez cztery i pół roku przez obóz przeszło według szacunków od 17 do choćby 40 tysięcy więźniów – m.in. polityków, duchownych, nauczycieli, wykładowców, przedsiębiorców, urzędników, działaczy konspiracyjnych czy powstańców wielkopolskich.
fot. Przemysław Jurkiewicz
Wśród więźniów niemieckiego obozu w Forcie VII byli m.in. Czesław Jóźwiak, Edward Kaźmierski, Franciszek Kęsy, Jarogniew Wojciechowski i Edward Klinik, czyli członkowie Poznańskiej Piątki, których za działalność konspiracyjną zgilotynowano 24 sierpnia 1942 roku w Dreźnie.
13 czerwca 1999 roku zostali beatyfikowani przez Jana Pawła II w gronie 108 męczenników II wojny światowej. Podczas tej uroczystości beatyfikowano również innych więźniów Fortu VII, duchownych Jana Nepomucena Chrzana, Józefa Kuta, Włodzimierza Laskowskiego, Narcyza Putza, Grzegorza Frąckowiaka i Ludwika Mzyka. Tego ostatniego po torturach zamordowano strzałem w tył głowy w Forcie VII. Podzielił los tysięcy innych ofiar. Dokładna liczba zamordowanych jest jednak trudna do oszacowania, ponieważ Niemcy zacierali ślady swoich zbrodni. W lasach pod Obornikami, Stęszewem czy Zakrzewem wymordowali tysiące osób.
Muzeum Martyrologii
W Dzień Zaduszny 2 listopada 1946 roku arcybiskup Walenty Dymek poświęcił drewniany krzyż, postawiony nad bramą fortu przez osoby, które przeżyły niemiecki obóz. Plany utworzenia muzeum w Forcie VII pojawiły się kilkanaście lat po wojnie. 31 sierpnia 1963 roku otwarto izbę pamięci z inicjatywy Zarządu Okręgu Związku Bojowników o Wolność i Demokrację. Już wówczas w „Głosie Wielkopolskim” pisano o konieczności utworzenia Muzeum Martyrologii Narodu Polskiego. Ukazała się również publikacja Ludwika Gomolca „Fort VII, hitlerowskie miejsce kaźni”. Powstał także plakat „Hitlerowskie miejsce kaźni Fort VII OSKARŻA OSTRZEGA” autorstwa E. Rosika i J. Drygasa.
26 kwietnia 1980 roku, 36 lat po likwidacji przez Niemców obozu w Forcie VII, w części lewego majdanu otwarto muzeum – oddział Muzeum Historii Ruchu Robotniczego w Poznaniu. W 2000 roku wojsko opuściło ostatnie pomieszczenia w forcie i przekazało obiekt w całości Muzeum Martyrologii Wielkopolan – Fort VII oddziałowi Wielkopolskiego Muzeum Walk Niepodległościowych (dziś Wielkopolskie Muzeum Niepodległości). W latach 2017–2023 przeprowadzono remont i adaptację fortu na potrzeby muzealne.
Uchwałą Sejmiku Województwa Wielkopolskiego z dnia 28 października 2024 roku, od 1 stycznia 2025 roku Muzeum Martyrologii Wielkopolan – Fort VII zostało włączone do Muzeum Martyrologicznego w Żabikowie. Celem tej decyzji było skupienie wszystkich muzeów martyrologicznych w ramach jednej instytucji, do której należy również Muzeum byłego niemieckiego Obozu Zagłady Kulmhof w Chełmnie nad Nerem.
Bibliografia:
Uchwała nr VI/134/24 Sejmiku Województwa Wielkopolskiego z dnia 28 października 2024 r. w sprawie podziału Wielkopolskiego Muzeum Niepodległości
A. Witrzykowski, „Makabryczne przeżycia w Forcie VII”, „Głos Wielkopolski”,02.04.1945, R.1, nr 39
„Fort VII —Muzeum Martyrologii”, „Głos Wielkopolski” 29.08.1963, R.19, nr 205
Artur Jacolik, „O pierwszeństwie fortów w Poznaniu. To które były pierwsze?”, „Poznańskie Zeszyty Fortyfikacyjne”, nr 4: „Różne oblicza twierdzy”, Wydawnictwo Miejskie Posnania, Poznań 2023
Strona internetowa Fortu VII, Muzeum Martyrologii Wielkopolan, oddział Muzeum Martyrologicznego w Żabikowie, https://fortvii.eu
