Dziewczyny z kielnią

W Portoryko pod rządami Stanów Zjednoczonych ciała kobiet wpisano w logikę zysku: z jednej strony potrzebne były jako tania, zdyscyplinowana siła robocza, z drugiej – ich funkcje rozrodcze postrzegano jako zagrożenie. Historii Operation Bootstrap po Bad Bunny’s Apple Music Super Bowl Halftime Show przygląda się Bal Architektek.

Rekordowa oglądalność, miliony wyświetleń i setki analiz. Mało kto jeszcze nie słyszał o występie sławnego portorykańskiego rapera podczas przerwy finałowego meczu futbolu amerykańskiego ligi NFL[1]. Dlaczego więc i my poruszamy ten temat? Czy chcemy zwrócić uwagę na scenografię, tymczasową architekturę zbudowaną za kilka milionów dolarów? Historię prywatyzacji dostaw energii elektrycznej w Portoryko i liczne blackouty? Kostium z sieciówki, która w zeszłym roku otworzyła swoją nową, flagową siedzibę w największym centrum handlowym w stolicy Izraela? Teksty utworów Bad Bunny’ego (bo o nim i jego występie mowa), w których znajdziemy zarówno treści feministyczne, jak i skrajnie seksistowskie? Balans pomiędzy poprawnością polityczną a kontrowersją, która tak przyciąga reklamodawców?

Nie tym razem. Uczciwa ocena wydarzenia wymagałaby zadania jeszcze kilku poważnych pytań, ale trudno kwestionować fakt, iż powodów do zgłębiania rozmaitych wątków dotyczących tożsamości i historii Portoryko ostatni halftime show dostarczył aż nadto.

W jednym z krótkich ujęć Bad Bunny mija grupę kobiet „na budowie” – z kielnią, przy betonowych pustakach. Scena przywołuje skojarzenia z programem budowy casas de cemento (domów z betonu) oraz szerszym, powojennym projektem industrializacji Portoryko przez USA: Operation Bootstrap (lokalnie nazywanym Operación Manos a la Obra, czyli „ręce do pracy”). Technokratyczny projekt modernizacji i przekształcenia terenów rolniczych w platformę przemysłowo‑eksportową oferował firmom ze Stanów ulgi podatkowe, tanią ziemię i infrastrukturę. I potrzebował „rąk do pracy”. Wdrażał szeroko zakrojoną politykę mieszkaniową: likwidację nieformalnych osiedli i budowę tysięcy nowych mieszkań. Zastępował drewniane i blaszane baraki „domami z cementu”. Beton jawił się jako symbol nowoczesności, choć gwałtownie okazało się, iż i materiał, i modernistyczna architektura ignorująca lokalny kontekst i styl nie sprawdzają się w gorącym klimacie.

Masowe migracje zarobkowe mężczyzn do Stanów sprawiły, iż wiele zawodów w przemyśle, również tych stereotypowo postrzeganych jako „męskie”, wykonywały kobiety. W szczytowym okresie Operation Bootstrap kobiety stanowiły niemal połowę wszystkich zatrudnionych w przemyśle wytwórczym, mimo iż w całej gospodarce było ich wyraźnie mniej. Równolegle ten sam projekt poddawał kobiety masowym sterylizacjom, bo uboga ludność wyspy była traktowana jako „nadwyżka populacji”, którą trzeba zredukować, żeby program industrializacji mógł „odnieść sukces”. Ciała kobiet wpisano w logikę zysku: z jednej strony potrzebne były jako tania, zdyscyplinowana siła robocza, z drugiej ich funkcje rozrodcze postrzegano jako zagrożenie dla rentowności całego projektu. W latach 1930–1970 wysterylizowano ok. 30% kobiet, przede wszystkim ubogich, słabo wykształconych, bez realnej możliwości świadomej zgody.

Na archiwalnych zdjęciach i w dokumentach kobiety w Portoryko pojawiają się głównie jako gospodynie domowe, rzadziej jako pracownice fabryk, nigdy – na budowach. Zarówno ich praca, jak i stosowana wobec nich przemoc pozostają na marginesie oficjalnych narracji. Krótkie ujęcie z młodymi tancerkami z kielnią na stadionie nie odda im sprawiedliwości, ale jeżeli pomyśleć tę scenę jako metaforę ciała kobiety, którego trud, praca i krzywda stanowi fundament budowania portorykańskiej „nowoczesności”, można uznać to za całkiem uczciwą ocenę. Operacji Bootstrap, nie halftime show.

Wyświetl ten post na Instagramie

Bal Architektek

– inicjatywa wspierająca kobiety w architekturze, zarówno projektantki, jak i jej użytkowniczki. Balowiczki: Dominika Janicka, Barbara Nawrocka, Dominika Wilczyńska. PS Niech żyje Bal!
@bal_architektek

[1] Bad Bunny’s Apple Music Super Bowl Halftime Show, 2026, https://www.youtube.com/embed/G6FuWd4wNd8