Dlaczego dzisiaj potrzebujemy baśni? | Podcast „Matura po godzinach” | Baba od polskiego

„Dlaczego dzisiaj potrzebujemy baśni?”

Baśnie nie są tylko opowieściami dla dzieci – współczesna literatura obyczajowa przejęła funkcję baśni, oferując dorosłym czytelnikom historie pełne nadziei, emocjonalnej przemiany i prawdy o życiu. Dzisiaj, bardziej niż kiedykolwiek, potrzebujemy opowieści, które przypomną nam, iż dobro zwycięża, choćby choćby droga do tego była trudna i pełna przeciwności.

Czy współczesny Kopciuszek musi mieć wróżkę, by zmienić swoje życie? Czy dzisiejsza Roszpunka uciekłaby z wieży, gdyby miała Instagrama? A może każda z nas nosi w sobie trochę z tych baśniowych postaci i przez cały czas – pomimo telefonów i internetu – potrzebuje bajkowej opowieści, by odnaleźć w sobie siłę i nadzieję?

W tym odcinku „Matury po godzinach” rozmawiałyśymy o tym, dlaczego współczesne baśnie dla dorosłych są ważne, potrzebne i dlaczego tak chętnie po nie sięgamy.

Moim gościem była Magdalena Witkiewicz – pisarka, autorka bestsellerów takich jak „Milaczek”, „Szkoła żon” czy „Czereśnie zawsze muszą być dwie”. Jej książki nazywane są współczesnymi baśniami – pełnymi emocji, humoru i nadziei.

BAŚŃ – NIE TYLKO DLA DZIECI?

Warto przypomnieć, czym adekwatnie jest klasyczna baśń jako gatunek literacki. Jest to opowieść fantastyczna, której korzenie sięgają tradycji ludowej. Charakteryzuje się ona prostą i schematyczną strukturą fabularną – bohater wyrusza w pełną przygód wędrówkę, musi pokonać trudności i zmierzyć się z siłami nadprzyrodzonymi, by w końcu osiągnąć cel. Baśnie opierają się na wyrazistych archetypach, takich jak walka dobra ze złem, motyw przemiany, nagrody i kary. Często występują w nich magiczne postacie i przedmioty: wróżki, czarodzieje, zaklęcia czy zaczarowane przedmioty, które pomagają bohaterom przezwyciężyć przeszkody. Carl Gustav Jung twierdził, iż archetypowe postaci z baśni reprezentują nasze nieświadome lęki, pragnienia i marzenia.

Co istotne, klasyczne baśnie zawsze miały wyraźny wymiar moralny i wychowawczy – pokazywały, iż warto być dobrym, uczciwym, odważnym, ponieważ ostatecznie dobro zostaje nagrodzone, a zło – ukarane.

Klasyczne i najbardziej wpływowe dzieło w badaniu struktury baśni to „Morfologia bajki” Władimira Proppa. Propp przeanalizował rosyjskie baśnie ludowe i wyróżnił powtarzalne elementy fabularne (tzw. „funkcje Proppa”). Według niego każda baśń opiera się na określonych schematach, niezależnych od konkretnego bohatera czy okoliczności. Wyróżnił 31 funkcji fabularnych (m.in. odejście bohatera, spotkanie z antagonistą, walka ze złem, zdobycie nagrody), na dodatek postacie pełnią określone role (bohater, antagonista, pomocnik, ofiara).

Warto dodać, iż klasyczna baśń – oprócz wyrazistej struktury i archetypów – pełniła również istotną funkcję społeczną i kulturową. Bruno Bettelheim w swojej słynnej książce „Cudowne i pożyteczne” wskazywał, iż baśnie mają przede wszystkim charakter terapeutyczny: pomagają dziecku oswoić lęki, przepracować traumy i budować nadzieję na przyszłość. Baśnie uczą nas, iż życie jest pełne wyzwań, ale również, iż warto wierzyć w ostateczne zwycięstwo dobra.

Jack Zipes z kolei mówił o tym, iż baśnie mają charakter społeczny i kulturowy: niosą ze sobą określone wartości i mogą być narzędziem do przekazywania ważnych społecznych przesłań, co dziś bardzo wyraźnie widać również w literaturze współczesnej, choćby w powieściach Magdaleny Witkiewicz, która nazywa swoje książki „baśniami dla dorosłych”. W jej utworach łatwo dostrzec baśniowe schematy fabularne i postaci (np. walka dobra ze złem, postaci i przedmioty magiczne), autorka bywa nazywana specjalistką od szczęśliwych zakończeń. Baśniowość w twórczości Magdaleny Witkiewicz nie jest infantylna – to świadomie wykorzystywana konwencja, która oswaja lęki, leczy rany i przywraca wiarę w sens. Autorka przekształca archetypy baśni w opowieści terapeutyczne, osadza je w realiach współczesnych kobiet. Czerpie ze wspólnej pamięci kulturowej. Jej książki to współczesne baśnie dla dorosłych, pełne magii codzienności.

Dorośli potrzebują historii podobnych do baśni z dzieciństwa, ponieważ takie opowieści porządkują świat pełen chaosu i dają nadzieję na to, iż zwycięży dobro. Baśnie dla dorosłych pozwalają im oswoić trudne emocje, a przeglądając się w archetypicznych postaciach, widzą siebie i łatwiej im zinterpretować swoje doświadczenia.

CZEGO DZISIAJ UCZĄ NAS BAŚNIE?

Baśnie to również opowieści o podróży bohatera, który – jak wskazywał Joseph Campbell w swojej teorii „monomitu” – musi przejść przez symboliczną inicjację, by zdobyć nowe doświadczenie i wrócić z nim do świata. Taka podróż symbolizuje dojrzewanie, zdobywanie mądrości życiowej i pokonywanie wewnętrznych ograniczeń.

Bohaterki książek Magdy Witkiewicz również przechodzą „inicjacje”, ale zamiast spektakularnych przygód przeżywają podróże wewnętrzne, które prowadzą do odnalezienia siebie, przebaczenia, zrozumienia przeszłości i zbudowania siebie na nowo. Motorem tych przemian są: strata, cierpienie, powrót do korzeni, odkrycie tajemnicy, ale też relacje i kobieca solidarność. Dzięki uniwersalizmowi sytuacji, w których znalazły się bohaterki, czytelniczki zderzają się z własnymi przeżyciami. Z takiej lektury płynie ukojenie i poczucie, iż nie jest się samej z codziennymi problemami.

W KAŻDEJ Z NAS JEST TROCHĘ KOPCIUSZKA

Carl Gustav Jung podkreślał, iż baśniowe archetypy – takie jak Kopciuszek, Roszpunka czy Śpiąca Królewna – odzwierciedlają głębokie psychologiczne schematy, które tkwią w naszej zbiorowej nieświadomości. Według Junga baśnie stanowią uniwersalny język symboliczny, który pomaga skonfrontować się z ukrytymi lękami, pragnieniami oraz niezaspokojonymi potrzebami emocjonalnymi. To właśnie dzięki baśniom łatwiej nam rozpoznać w sobie bohatera, który stawia czoła przeciwnościom i odbywa symboliczną podróż, by odnaleźć pełnię swojej tożsamości.

Z kolei Clarissa Pinkola Estés, autorka „Biegnącej z wilkami”, pokazuje, jak współczesne kobiety, sięgając do opowieści baśniowych, mogą odzyskać utraconą siłę i niezależność. Estés twierdzi, iż każda kobieta posiada „dziką naturę” – intuicyjną, autentyczną, pełną pasji i odwagi, którą często tłumią społeczne oczekiwania i presja codzienności. Baśnie stają się kluczem do ponownego odkrycia tej „dzikiej kobiecej siły”, ponieważ ich bohaterki symbolizują różne etapy i aspekty kobiecej psychiki. Dzięki temu współczesne kobiety, odnajdując w baśniach siebie, mogą odzyskać własny głos, siłę i poczucie własnej wartości.

W klasycznych baśniach pojawiają się zawsze podobne, wyraziste archetypy:

• Kopciuszek to postać, która symbolizuje ukrytą wewnętrzną wartość i niezłomność ducha. Bohaterka pokazuje, iż pomimo niesprzyjających okoliczności, odrzucenia przez otoczenie czy braku wsparcia, możemy zmienić swoje życie i osiągnąć szczęście. To archetyp cierpliwości, pokory, ale także determinacji i odwagi, które pozwalają nam przetrwać trudny czas i doczekać nagrody za nasze dobro.
• Śpiąca Królewna reprezentuje etap stagnacji, bezruchu i marazmu, w jakim często znajdują się współczesne kobiety, gdy życie zaczyna im się wymykać spod kontroli, a codzienność staje się monotonna, bez wyraźnego celu. Śpiąca Królewna uosabia moment oczekiwania na impuls, który pomoże przebudzić się do bardziej świadomego, pełnego życia, obudzić wewnętrzną moc, zrozumieć własne potrzeby i podjąć działania, by zacząć żyć na własnych zasadach.
• Roszpunka to archetyp uwięzienia we własnych ograniczeniach – zarówno tych narzuconych z zewnątrz przez społeczeństwo czy otoczenie, jak i tych wewnętrznych, wynikających z własnych lęków, kompleksów czy niskiego poczucia wartości. Roszpunka uczy nas, iż klucz do wolności i spełnienia leży w odwadze przełamywania barier, pokonaniu lęku przed nieznanym i odkryciu w sobie siły, która pozwala nam się wyzwolić i stać się niezależnymi, wolnymi kobietami, gotowymi na życie według własnych pragnień i przekonań.

Każda bohaterka książek Magdaleny Witkiewicz zawiera w sobie cząstkę tych klasycznych archetypów, tak jak każda współczesna kobieta nosi w sobie coś z wyżej wymienionych baśniowych postaci.

Baśnie są nam potrzebne tak samo, jak powietrze. Uczą nas wierzyć, iż choćby w ciemnym lesie można odnaleźć drogę, a smoki są do pokonania, choćby jeżeli czasem przypominają szefa niż ziejącego ogniem potwora. Bo przecież „dobro wraca, a miłość ma sens”.