Ciało obce

Kino Naomi Kawase od lat krąży wokół duchowości, natury i ludzkich tragedii, często przedkładając poetycki trans nad tradycyjną narrację. Japońska twórczyni wypracowała rozpoznawalny styl, w którym badanie wewnętrznych stanów bohatera bywa ważniejsze od sztywnej struktury dramatycznej. W swoim najnowszym filmie podejmuje jednak próbę wykroczenia poza strefę czystego liryzmu i dotyka trudnego problemu społecznego: zderzenia rygorów zachodniej medycyny transplantacyjnej z kulturowym tabu dawstwa narządów w Japonii.


W kraju, gdzie tradycje shintō i buddyzmu łączą spokój pośmiertnej wędrówki duszy z nienaruszalnością pośmiertnej powłoki cielesnej, pojęcie śmierci mózgowej wciąż budzi głęboki moralny opór. Rzeczywistość kliniczna natrafia tu na barierę tradycji, w której chirurgiczna ingerencja w ciało zmarłego bywa podświadomie odbierana jako profanacja. To kapitalny punkt wyjścia – idealny materiał na wstrząsające, wielowymiarowe kino o zderzeniu chłodnej logiki ratowania ludzkiego życia z metafizycznym lękiem przed naruszeniem odwiecznego porządku. Widz zostaje zaproszony do strefy moralnego klinczu, w którym nie ma łatwych odpowiedzi. Niestety, w rękach Kawase ta obiecująca historia gwałtownie traci siłę, grzęznąc w scenariuszowym chaosie i dłużyznach.

Początkowa faza filmu buduje jeszcze surową, gęstą atmosferę. Do kliniki w Kobe przybywa Corry – w tej roli świetna Vicky Krieps – jako francuska koordynatorka transplantacji serca u dzieci, rzucona w sam środek obcego kulturowo świata. W sterylnych, chłodno oświetlonych korytarzach reżyserka bezbłędnie odnajduje adekwatny rytm. Kamera z dokumentalną dociekliwością przygląda się paraliżującej bezsilności lekarzy, traumie małych pacjentów uwięzionych w aparaturze podtrzymującej życie oraz zderzeniu zachodniego pragmatyzmu z japońską powściągliwością. Te fragmenty autentycznie poruszają, bo Kawase odrzuca tani sentymentalizm na rzecz bolesnego, dotkliwego konkretu.


Problem polega na tym, iż ta twórcza precyzja niezwykle gwałtownie ustępuje miejsca artystycznemu zagubieniu. Zamiast drążyć najtrudniejsze pytania o granice rodzicielskiej rozpaczy i przełamywanie kulturowego tabu, reżyserka serwuje powierzchowne skróty narracyjne. W kluczowych momentach, gdy widz oczekuje głębokiej konfrontacji z dramatem decyzyjnym bohaterów, Kawase decyduje się na gwałtowne cięcia, usuwając ciężar emocjonalny poza kadry i pozostawiając odbiorcę z poczuciem niedosytu.

Wątek bioetyczny zostaje zepchnięty na margines przez nagłą, melodramatyczną woltę. Na horyzoncie pojawia się partner bohaterki, fotograf Jin, a jego nagłe zniknięcie wprowadza do fabuły motyw jōhatsu – japońskiego fenomenu ludzi dobrowolnie wymazujących swoją tożsamość i znikających z dotychczasowego życia. Sam motyw – niezwykle nośny społecznie i obyczajowo we współczesnej Japonii – w rękach Kawase staje się niestety jedynie pretekstem do fabularnego rozmydlenia stawki dramatycznej. Zamiast fascynującego portretu socjologicznego czy egzystencjalnego niepokoju otrzymujemy płaski, bezbarwny zarys mężczyzny, którego absencja nie wywołuje w widzach autentycznego poczucia straty czy współczucia, a jedynie irytację i poznawczą konsternację.


Ofiarą scenariuszowego pęknięcia pada również sama Corry. Reżyserka rozrywa bohaterkę między dwiema sprzecznymi konwencjami aktorskimi: w sekwencjach klinicznych Krieps gra twardo, pragmatycznie i celnie, budując postać zdeterminowaną i walczącą o pacjenta w szpitalnym labiryncie. Zaraz potem aktorka zostaje jednak zmuszona do wejścia w rolę egzaltowanej postaci, wygłaszającej zza kadru natchnione frazy o przemijaniu i liściach tańczących na wietrze. Brak jakiegokolwiek dramaturgicznego pomostu między tymi wcieleniami sprawia, iż bohaterka całkowicie traci spójność i wyrazistość.

Trzeba przyznać, iż pod kątem wizualnym "Złudzenia z Yakushimy" bywają dziełem hipnotyzującym. Obrazy tytułowej wyspy – wiekowe, spowite gęstą mgłą lasy, subtelna gra cieni oraz zmysłowy, zarejestrowany z niezwykłą precyzją szum pierwotnej przyrody – miały stanowić żywy kontrapunkt dla klinicznej sterylności szpitala. Plastyka kadrów nasycona jest estetyką kontemplacyjną, a minimalizm muzyczny próbuje dopowiadać stany zawieszenia.


Wszystkie te walory zostają jednak niemal całkowicie zduszone przez narastający, formalny manieryzm. Kawase tak kurczowo trzyma się szeptanych kwestii, nienaturalnie wydłużonych pauz i grobowej ciszy, iż w miejsce zapowiadanej metafizycznej głębi dostajemy mechaniczną wydmuszkę. Cisza w tym filmie przestaje być organiczną przestrzenią na refleksję widza – staje się zasłoną dymną, która zamiast potęgować emocje i budować napięcie wokół rozpaczy bohaterów, skutecznie wygasza jakiekolwiek żywe zaangażowanie.