Wraz z nadejściem nowego roku, tysiące dzieł kultury z 1930 roku traci w Stanach Zjednoczonych ochronę majątkowych praw autorskich. Do domeny publicznej trafiają ikony kina, literatury i animacji, w tym pierwsze powieści o Nancy Drew oraz debiutanckie występy psa Pluto.
Jak co roku, Center for The Study of The Public Domain przy Duke University opublikowało listę dzieł, które 1 stycznia 2026 roku przechodzą do domeny publicznej w USA. Oznacza to, iż mogą być one legalnie kopiowane, udostępniane i adaptowane bez konieczności uzyskiwania zgody czy wnoszenia opłat.
Literatura: od Faulknera do Agathy Christie
Rok 1930 był niezwykle płodny dla literatury światowej. Od 1 stycznia w USA uwolnione zostają m.in.:
- William Faulkner, Kiedy umieram (As I Lay Dying).
- Agatha Christie, Morderstwo na plebanii (The Murder at the Vicarage) – pierwsza powieść, w której pojawia się panna Marple.
- Dashiell Hammett, Sokół maltański (The Maltese Falcon).
- Carolyn Keene, Nancy Drew – pierwsze cztery tomy serii, zaczynając od The Secret of the Old Clock.
- Zygmunt Freud, Kultura jako źródło cierpień (Civilization and Its Discontents).
Ikony popkultury: Betty Boop i Pluto
Do domeny publicznej trafiają także pierwotne wersje słynnych postaci animowanych. W 1930 roku w kreskówce Dizzy Dishes zadebiutowała Betty Boop (choć w tej wczesnej wersji posiadała jeszcze psie uszy).
Wolny od praw autorskich staje się również pies Rover (później przemianowany na Pluto), który pojawił się w filmach Disneya The Chain Gang oraz The Picnic. Należy jednak pamiętać, iż nowsze wersje tych postaci przez cały czas podlegają ochronie, a ich nazwy i wizerunki są chronione prawami do znaków towarowych.
Kino: Dietrich, Garbo i John Wayne
Wśród filmów, które stają się dobrem wspólnym, znajdują się prawdziwe klasyki:
- Na Zachodzie bez zmian (All Quiet on the Western Front) – zdobywca Oscara za najlepszy film.
- Błękitny anioł (The Blue Angel) oraz
- Maroko (Morocco) z Marleną Dietrich.
- Anna Christie – pierwszy film dźwiękowy z Gretą Garbo.
- Droga olbrzymów (The Big Trail) – pierwsza główna rola Johna Wayne’a.
- Sucharki w kształcie zwierząt (Animal Crackers) z Braćmi Marx.
Muzyka: kompozycje i nagrania
W przypadku muzyki sytuacja jest dwutorowa. Do domeny publicznej trafiają kompozycje muzyczne z 1930 roku, takie jak I Got Rhythm Gershwinów czy Georgia on My Mind Hoagy’ego Carmichaela. Dodatkowo, na mocy ustawy Music Modernization Act, uwolnione zostają nagrania dźwiękowe sprzed 100 lat, czyli z 1925 roku.
Obejmuje to historyczne rejestracje utworów w wykonaniu m.in. Bessie Smith, Louisa Armstronga czy Marian Anderson.
Ważne zastrzeżenie: USA a Europa
Należy pamiętać, iż powyższa lista dotyczy prawa amerykańskiego, gdzie ochrona autorska trwa zwykle 95 lat od publikacji. W Polsce i większości państw Unii Europejskiej obowiązuje zasada „70 lat od śmierci twórcy”. Oznacza to, iż niektóre dzieła wolne w USA mogą być wciąż chronione w Europie (np. utwory W. Somerseta Maughama, który zmarł w 1965 roku, w UE będą chronione do 2036 roku). Z drugiej strony, dzieła autorów zmarłych w 1955 roku są już w domenie publicznej w Europie, niezależnie od daty publikacji ich konkretnych utworów.
Z muzyką (nagraniami) pozostało inaczej. Podczas gdy Amerykanie cieszą się właśnie z uwolnienia nagrań Louisa Armstronga z 1925 roku, w Polsce (i krajach UE) ochrona wygasła w 1995 roku, po 70, a nie 100 latach jak w USA.
Jeśli artykuł Betty Boop, Panna Marple i „Na Zachodzie bez zmian” za darmo. Dzień domeny publicznej 2026 w USA nie wygląda prawidłowo w Twoim czytniku RSS, to zobacz go na iMagazine.
