„Ludzkie safari”. Na początku sierpnia 2026 roku świat obiegły nagłówki i szokujące nagrania z Chersonia w Ukrainie. Widać na nich drona podążającego za uciekającym cywilem i próbującego go „upolować”. To nowa dystopijna rzeczywistość wojny, która toczy się w Ukrainie czy na Bliskim Wschodzie. W ostatnich miesiącach Polska doświadcza wojny hybrydowej nie tylko jako medialnego zjawiska, ale również poprzez realne naruszenia swojej przestrzeni powietrznej. Polska nie jest jedynym krajem doświadczającym zagrożenia, dlatego w całej Unii coraz intensywniejsza staje się debata na temat militaryzacji Europy, rozbudowy armii czy ochrony granic. Jednocześnie Europa pozostaje politycznie niejednorodna. Artysta Joan Pallé pochodzi z Katalonii, z Hiszpanii, która w ostatnich latach zajmowała bardziej sceptyczne stanowisko wobec gwałtownego zwiększania europejskich wydatków na obronność i opierała się udziałowi w wojnach Trumpa. Ta asymetria doświadczeń, pytania o przyszłość rozwoju technologii i jego moralną ocenę to tematy podejmowane na jego indywidualnej wystawie w Galerii Piana w Krakowie.
Wojna jest poligonem testowania najbardziej zaawansowanych technologii. Szczególne znaczenie ma sztuczna inteligencja oraz rozwój autonomicznych systemów uzbrojenia: maszyn, które mogą rozpoznawać, śledzić i wybierać cele, ograniczając lub eliminując bezpośrednią kontrolę człowieka. Technologie, które jeszcze niedawno należały do domeny science fiction, stają się częścią współczesnego przemysłu zbrojeniowego. Na wystawie prezentowana jest instalacja rzeźbiarska SWARM, składająca się z replik w skali 1:1 wojskowego drona KARGU-2, opracowanego przez turecką firmę zbrojeniową STM. Punktem wyjścia dla pracy był raport Panelu Ekspertów ONZ dotyczący sytuacji w Libii, opublikowany 8 marca 2021 roku. Dokument ten zawiera opis systemów uzbrojenia, które mogły być wykorzystywane w sposób autonomiczny — bez bezpośredniej kontroli operatora — w warunkach konfliktu w Libii. Stanowi on materiał o znaczeniu historycznym dokumentujący pierwsze użycie tego typu maszyn z historii. Wykonane z włókna węglowego, żywicy akrylowej i aluminium obiekty na pierwszy rzut oka przypominają rzeczywiste drony, jednak bliższe spojrzenie ujawnia ich rzeźbiarską naturę. SWARM kieruje uwagę ku etycznym i politycznym konsekwencjom systemów, które mogą podejmować decyzje dotyczące życia i śmierci, a także ku stopniowej normalizacji autonomicznych technologii wojskowych.
Drugą grupę prac stanowią rysunki z serii Exploded Views, będące rezultatem badań Pallé nad Eurodronem — wspólnym projektem Niemiec, Francji, Włoch i Hiszpanii, którego celem jest stworzenie europejskiego bezzałogowego systemu powietrznego klasy MALE (Medium Altitude Long Endurance). Program jest jednym z przykładów dążenia Europy do technologicznej i militarnej autonomii. Eurodrone pozostaje w tej chwili w fazie rozwoju, a jego pierwszy lot planowany jest na 2029 rok. Pallé wykorzystuje język rysunku technicznego i ilustracji naukowej: przekroje, schematy oraz widoki rozstrzelone. Odbiera im jednak ich tradycyjnie funkcjonalny charakter. Zamiast aseptycznych opisów technicznych pojawiają się cytaty, odniesienia i refleksje dotyczące politycznych oraz moralnych konsekwencji przemysłu zbrojeniowego. Praca dotyka również kulturowej fascynacji militariami. Precyzja technicznych rysunków, aerodynamiczne kształty maszyn, ich skala i estetyka projektowania mogą budzić zachwyt podobny do tego, jaki wywołują samochody, samoloty czy inne obiekty techniczne. Pallé przypomina o związkach fetyszyzacji militariów z kulturowymi procesami socjalizacji chłopców do przemocy.
Dwie prace z serii An Ideal Sky przenoszą tę refleksję w stronę bardziej poetyckiego obrazu nieba. Punktem wyjścia dla serii jest Aerei włoskiego artysty Alighiero Boettiego, który obsesyjnie katalogował istniejące modele samolotów. Jego kompozycje przypominają wizualne inwentarze: sylwetki kolejnych maszyn wypełniają powierzchnię prac, łącząc fascynację technologią poetyckim wyobrażeniem nieograniczonej przestrzeni nieba. Pallé powraca do struktury kompozycyjnej Boettiego, zastępując samoloty bezzałogowymi dronami. Każdy obraz przedstawia różne modele współczesnych dronów, stając się aktualnym inwentarzem maszyn nadzoru. Istotny jest również sposób produkcji tych prac. Boetti, podobnie jak w wielu innych projektach, korzystał z pracy delegowanej: sylwetki samolotów w Aerei rysowali jego asystenci. Pallé przekłada tę strategię na maszynowy sposób produkcji. Obrazy powstają przy użyciu plotera tnącego, który zastępuje ludzką rękę precyzją automatycznej technologii.
„Przyszłość już tu jest – tylko nie jest równomiernie rozdystrybuowana” – pisał William Gibson, amerykański pisarz fantastyki naukowej, twórca cyberpunku. W czasach, gdy sztuczna inteligencja i firmy typu Anthropic stają się strategicznym zasobem państwa, a kraje totalitarne rozwijają swoje arsenały, asymetrie pogłębiają się. Rozwój autonomicznych systemów uzbrojenia stawia przed zachodnimi społeczeństwami pytanie, czy w imię ochrony własnych wartości (i nieba!) są gotowe rozwijać technologie, które jednocześnie podważają te wartości. Jak wyglądać będzie nasze idealnie niebo?
